Theo tờ trình gửi Chính phủ, quy mô trợ cấp xã hội đã tăng đáng kể những năm gần đây, với số người hưởng tăng hơn 1,6 triệu so với năm 2021. Cùng với đó, phương thức chi trả cũng có nhiều chuyển biến, khi 100% địa phương đã triển khai hình thức thanh toán không dùng tiền mặt, khoảng 2,4 triệu người nhận trợ cấp qua tài khoản ngân hàng.
Tuy nhiên, quá trình mở rộng cũng kéo theo nhiều bất cập, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh mang tính tổng thể.
Một trong những vấn đề nổi bật là mức trợ cấp hiện hành đang ngày càng không theo kịp biến động chi phí sinh hoạt. Mức chuẩn 500.000 đồng/tháng hiện chỉ tương đương 22,7% chuẩn nghèo khu vực nông thôn và 17,8% chuẩn nghèo đô thị. Trong khi đó, chỉ số giá tiêu dùng giai đoạn 2024-2026 dự kiến tăng gần 12%, đặc biệt nhóm hàng thiết yếu như lương thực, y tế có xu hướng tăng cao hơn.
Theo Bộ Y tế, nếu không kịp thời điều chỉnh, trợ cấp xã hội sẽ khó đảm bảo vai trò là “tấm lưới an sinh cuối cùng” đối với các nhóm yếu thế. Vì vậy, cơ quan soạn thảo đề xuất nâng mức chuẩn trợ giúp xã hội lên 600.000 đồng/tháng, tăng khoảng 20% và dự kiến áp dụng từ ngày 1/7. Mức điều chỉnh này được tính toán trên cơ sở bù trượt giá và thay đổi lương cơ sở.
Bên cạnh việc tăng mức hỗ trợ, dự thảo cũng tập trung xử lý những “điểm nghẽn” trong xác định đối tượng thụ hưởng. Thực tế cho thấy, một số trường hợp người cao tuổi thuộc hộ nghèo, dù có con nhưng người phụng dưỡng không đủ điều kiện kinh tế hoặc sức khỏe, vẫn không thuộc diện hưởng trợ cấp theo quy định hiện hành. Bộ Y tế cho rằng cách tiếp cận này chưa sát thực tế và cần được điều chỉnh.
Ngoài ra, hệ thống quy định về trợ giúp xã hội hiện còn phân tán ở nhiều văn bản khác nhau, gây khó khăn trong quá trình triển khai. Việc sửa đổi lần này hướng tới xây dựng một khung pháp lý thống nhất, thuận lợi hơn cho địa phương.
Về tổ chức thực hiện, dự thảo đề xuất giao cấp xã làm đầu mối tiếp nhận, xét duyệt và chi trả trợ cấp. Người dân có thể nộp hồ sơ trực tiếp hoặc trực tuyến, thời gian xử lý được rút ngắn, đồng thời giảm thủ tục giấy tờ nhờ kết nối dữ liệu dân cư. Việc phân cấp này phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, giúp chính sách tiếp cận người dân nhanh hơn.
Dự thảo cũng bổ sung cơ sở pháp lý cho một số khoản chi đã triển khai trên thực tế như hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, chế độ thăm hỏi và các định mức chăm sóc tại cơ sở bảo trợ xã hội, nhằm tăng tính minh bạch và thống nhất trong sử dụng ngân sách.
Theo ước tính, nếu các đề xuất được thông qua, ngân sách nhà nước sẽ cần bổ sung khoảng 7.500 tỷ đồng mỗi năm. Bộ Y tế cho rằng mức tăng này vẫn nằm trong khả năng cân đối của giai đoạn 2026-2030, trong bối cảnh an sinh xã hội ngày càng đóng vai trò quan trọng trong ổn định đời sống người dân.
