Làm chủ công nghệ mới, mở rộng khả năng giám định ADN
Theo báo cáo của Viện Sinh học, Trung tâm Giám định ADN đang làm chủ hai nhóm công nghệ gồm công nghệ ADN ty thể truyền thống và công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP).
Điểm ưu việt của công nghệ NGS-SNP là khả năng khai thác thông tin di truyền từ những mẫu xương đã bị phân hủy nghiêm trọng sau nhiều năm nằm dưới lòng đất - một đặc điểm phổ biến của hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.
Viện Sinh học đã nghiên cứu, tối ưu thành công hai quy trình tách chiết ADN chuyên biệt cho mẫu xương phân hủy nặng, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên tới 80%; đồng thời xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu, thuật toán đối khớp quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và mẹ ở khoảng cách tới 4 thế hệ...
Phát biểu tại buổi làm việc, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà lưu ý ba vấn đề cần tập trung giải quyết là nguồn nhân lực, công nghệ và dữ liệu. Về nhân lực, cần đánh giá tổng thể thực trạng, chủ động phương án trước mắt và lâu dài; khẩn trương trưng tập, tập huấn những cán bộ có năng lực, khả năng tiếp cận công nghệ để đáp ứng yêu cầu triển khai dây chuyền mới.
Hiện, Trung tâm Giám định ADN có 32 cán bộ trực tiếp tham gia các công đoạn tiếp nhận, bảo quản, tách chiết, phân tích và đối khớp dữ liệu ADN. Tuy nhiên, với yêu cầu mở rộng quy mô giám định, Phó Thủ tướng cho rằng cần nhanh chóng huy động, đào tạo bổ sung nguồn nhân lực từ các đơn vị có năng lực.
Phó Thủ tướng cũng yêu cầu Trung tâm và Viện Sinh học tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN, bảo đảm kết nối giữa dữ liệu liệt sĩ, dữ liệu thân nhân và dữ liệu dân cư quốc gia. “Chúng ta phải tính toán làm sao để có được dữ liệu cập nhật đồng bộ, khớp nối với dữ liệu của Bộ Công an hiện nay đang có”, Phó Thủ tướng nêu rõ.
Trưởng Ban Chỉ đạo 515 nhấn mạnh, Viện Sinh học cần khẩn trương chuẩn bị để tiếp nhận công nghệ mới, đồng thời tổ chức tập huấn sớm cho đội ngũ vận hành công nghệ này.
Gỡ điểm nghẽn nhân lực, dữ liệu để nâng hiệu quả đối sánh
Còn theo báo cáo của Cục Quân y, trong giai đoạn 2013-2025, Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận gần 5.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, giám định gần 2.000 mẫu, tương đương 40%; giám định hơn 1.800 mẫu thân nhân và xác định danh tính 558 liệt sĩ.
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tính đến ngày 11/9/2026, Viện đã tiếp nhận 35.776 mẫu hài cốt liệt sĩ của 16/17 tỉnh, thành phố; gắn mã QR cho hơn 30.000 mẫu; xử lý làm sạch, khử nấm mốc, vi sinh vật, khử nhiễm ADN, làm khô và đánh giá, phân loại chất lượng đối với gần 9.000 mẫu để đưa vào lưu trữ lâu dài.
Về xét nghiệm ADN, từ ngày 15/3 đến 11/9, Viện Pháp y Quân đội đã tách chiết 243 mẫu hài cốt liệt sĩ, thu được 48 trình tự ADN ty thể, thực hiện đối sánh, xác định danh tính và tổ chức trao kết quả giám định ADN cho thân nhân 2 liệt sĩ. Cơ sở vật chất được cải tạo, nâng cấp, bổ sung trang thiết bị và tối ưu hóa quy trình, nâng công suất dây chuyền xét nghiệm ADN từ 400 lên 800 mẫu/năm.
Thời gian tới, Cục Quân y tiếp tục hoàn thiện cơ sở hạ tầng hệ thống phòng xét nghiệm ADN, chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận, mã hóa, bảo quản, xử lý mẫu, xét nghiệm, phân tích, đối sánh đến trả và lưu trữ kết quả; đồng thời xây dựng phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu ADN hài cốt liệt sĩ, bảo đảm kết nối, liên thông và đối sánh dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.
Phát biểu tại Viện Pháp y Quân đội (Bộ Quốc phòng), Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho rằng, công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn còn một số điểm nghẽn cần tập trung tháo gỡ.
Cụ thể, trước hết là nguồn nhân lực phục vụ xác định ADN. Việc khẩn trương bổ sung lực lượng, đồng thời tổ chức tập huấn, bồi dưỡng là yêu cầu cấp thiết, nhất là trong quá trình tiếp nhận công nghệ thế hệ mới. Đây là một trong những khó khăn lớn nhất đối với công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN.
Điểm nghẽn thứ hai là hệ thống dữ liệu. Phó Thủ tướng yêu cầu cần tập trung xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, có khả năng đối khớp, so sánh với các nguồn dữ liệu hiện có, tránh tình trạng mỗi đơn vị xây dựng một hệ thống nhưng không thể kết nối, đồng bộ và khai thác chung.
Đặc biệt, Phó Thủ tướng lưu ý công tác truyền thông cần phản ánh đúng mức độ khó khăn của việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng ADN. Nhiều mẫu hài cốt đã tồn tại trong điều kiện đất đai, khí hậu, thổ nhưỡng trong thời gian khoảng 60 năm hoặc lâu hơn, dẫn đến mức độ thoái hóa lớn. Vì vậy, dù công nghệ ngày càng hiện đại, vẫn chưa thể khẳng định khả năng đáp ứng đối với mọi mẫu.
Phó Thủ tướng đề nghị các cơ quan báo chí thông tin đầy đủ, hài hòa về vấn đề này để thân nhân liệt sĩ và người dân hiểu, chia sẻ với những khó khăn thực tế. Theo Phó Thủ tướng, việc thu thập được số lượng lớn mẫu đã là một nỗ lực rất lớn; xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tiếp tục là nhiệm vụ đặc biệt khó khăn, đòi hỏi sự kiên trì, nguồn lực và nỗ lực của cả hệ thống chính trị.
