Hàng chục năm sau chiến tranh, nhiều hài cốt liệt sĩ vẫn chưa thể xác định danh tính. Một trong những trở ngại lớn nhất nằm ở chính những gì còn lại sau thời gian dài: ADN trong xương bị phân hủy, đứt gãy nghiêm trọng, trong khi dữ liệu ADN của thân nhân để đối chiếu không phải trường hợp nào cũng còn đầy đủ.
Trong nhiều năm, Việt Nam chủ yếu sử dụng các chỉ thị ADN trên hệ gen ty thể để giám định hài cốt liệt sĩ. Phương pháp này đã mang lại những kết quả quan trọng, nhưng còn hạn chế với mẫu phân hủy nặng và những trường hợp không có thân nhân có quan hệ gần để đối chiếu.
Thực tế giám định cho thấy việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn còn nhiều thách thức. Trong 4.276 mẫu hài cốt liệt sĩ được Trung tâm Giám định ADN tiếp nhận, chỉ 1.205 mẫu thu được dữ liệu ADN ty thể đạt yêu cầu và mới có 9 trường hợp khớp nối với dữ liệu thân nhân.
Trước yêu cầu nâng cao hiệu quả xác định danh tính liệt sĩ, Bộ Khoa học và Công nghệ đã xác định việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ mới phục vụ những nhiệm vụ có ý nghĩa xã hội là một hướng quan trọng của hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. NGS-SNP là một ví dụ cho cách kết quả nghiên cứu được phát triển từ bài toán thực tế, làm chủ công nghệ và từng bước đưa vào ứng dụng.
Năm 2026, Bộ Khoa học và Công nghệ lựa chọn quy trình công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là một trong 9 thành tựu, sự kiện tiêu biểu về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2025, qua đó khẳng định vai trò của khoa học, công nghệ trong giải quyết các bài toán thực tiễn.
Sự phát triển của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới tạo ra hướng đi khác. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào ADN ty thể, các nhà khoa học tiếp cận các biến thể di truyền trong hệ gen nhân, đặc biệt là SNP - dạng biến thể có thể được phân tích trên những đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với các mẫu hài cốt đã phân hủy nghiêm trọng.
Hơn 100 mẫu hài cốt với nhiều mức độ phân hủy được sử dụng để hoàn thiện quy trình tách chiết ADN, giúp nâng hiệu suất thành công từ 22% lên 80%. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, 54/58 mẫu, tương đương 93%, thu được ADN và dữ liệu SNP đủ điều kiện đối chiếu. So sánh với thân nhân của 14 gia đình, các nhà khoa học đã xác định danh tính hài cốt cho 2 gia đình.
Điểm đáng chú ý của công nghệ mới là khả năng phân tích quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ, mở rộng tới 4-5 thế hệ. Điều này tạo thêm cơ hội xác định danh tính đối với những trường hợp không còn thân nhân gần.
Cùng với việc mở rộng ứng dụng công nghệ, việc bổ sung dữ liệu SNP vào ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ sẽ tạo thêm cơ sở phục vụ đối chiếu lâu dài. Việc kết hợp dữ liệu ADN từ hài cốt với dữ liệu di truyền của thân nhân được kỳ vọng nâng cao hiệu quả, rút ngắn thời gian xác định danh tính liệt sĩ trong thời gian tới.
