"Mảnh đất màu mỡ" cho tội phạm thế hệ mới
Phát biểu đề dẫn hội thảo, ông Hồ Quang Huy, Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp), cho biết sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã tạo ra nhiều thách thức mới, đặc biệt là sự xuất hiện và gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao, tội phạm mạng và nhiều hành vi vi phạm pháp luật phát sinh trên môi trường số.
Theo ông Hồ Quang Huy, Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi số sâu rộng. Người dân ngày càng quen thuộc với các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt như quét mã QR, ví điện tử hay ngân hàng số. Cùng với những kết quả tích cực, điều này vô tình tạo ra một “mảnh đất màu mỡ” cho các loại tội phạm mới nảy sinh và phát triển từ nước ngoài và nội sinh trong nước.
Trong bối cảnh đó, việc nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý các loại tội phạm mới trên không gian mạng trở thành yêu cầu cấp thiết. Ông Hồ Quang Huy đề nghị các đại biểu tập trung làm rõ cơ sở lý luận về tội phạm mới trên không gian mạng; đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam; nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn xử lý các loại tội phạm này để đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách, pháp luật.
Đề xuất bổ sung nhiều quy định mới
Trình bày tham luận tại hội thảo, TS. Nguyễn Quý Khuyến, Trưởng Bộ môn Pháp luật Tố tụng hình sự và Thi hành án, Khoa Pháp luật Hình sự và Kiểm sát hình sự, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, cho rằng tội phạm mới trên không gian mạng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện thông qua việc sử dụng công nghệ thông tin, phương tiện điện tử hoặc môi trường mạng.
Theo TS. Nguyễn Quý Khuyến, loại tội phạm này có nhiều đặc điểm khác biệt so với tội phạm truyền thống. Hành vi phạm tội thường được thực hiện bằng các công cụ công nghệ cao, thủ đoạn ngày càng tinh vi, liên tục thay đổi theo sự phát triển của khoa học kỹ thuật. Hậu quả gây ra thường rất nghiêm trọng nhưng khó phát hiện và dễ che giấu dấu vết.
Đáng chú ý, tội phạm mạng không bị giới hạn bởi không gian địa lý hay lãnh thổ quốc gia. Chủ thể thực hiện thường có kiến thức chuyên sâu về công nghệ thông tin và nhiều trường hợp có yếu tố nước ngoài.
Trong khi đó, ThS. Nguyễn Thị Tố Nga, Trưởng phòng Pháp luật Hình sự, Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính (Bộ Tư pháp), cho rằng tội phạm mới có thể được hiểu là các loại tội phạm phi truyền thống, bao gồm những hành vi chưa được hình sự hóa hoặc những hành vi đã được quy định trong luật nhưng xuất hiện các yếu tố mới về phương thức, công cụ, chủ thể, động cơ, hậu quả hoặc không gian thực hiện.
Từ thực tiễn pháp luật hiện hành, bà Nguyễn Thị Tố Nga đề xuất nghiên cứu bổ sung một số tội danh mới trong Bộ luật Hình sự như: gián điệp mạng; tấn công, phá hoại hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia và hạ tầng số trọng yếu; chiến tranh mạng; khủng bố mạng; hành vi dụ dỗ, gạ gẫm tình dục trẻ em trên không gian mạng; các vi phạm liên quan đến tiền ảo, tài sản ảo và tài sản mã hóa.
Bên cạnh đó, cần mở rộng và cụ thể hóa thẩm quyền tài phán đối với các hành vi phạm tội trên không gian mạng; nghiên cứu mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi trong một số tội phạm công nghệ cao có vai trò tổ chức.
Các chuyên gia cũng đề xuất bổ sung quy định về “tổ chức tội phạm”, mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số nhóm tội phạm mới, đồng thời xây dựng cơ chế phân hóa trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp vừa là người thực hiện hành vi phạm tội vừa là nạn nhân bị cưỡng bức, mua bán người hoặc lừa tuyển dụng xuyên biên giới.
Xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc cho tư pháp trong kỷ nguyên số
Từ góc độ thực tiễn xét xử, bà Trần Thanh Bình, Thư ký viên Vụ Giám đốc, kiểm tra III, Tòa án nhân dân tối cao, nhận định tội phạm mạng đang ngày càng diễn biến phức tạp với những đặc trưng nổi bật như tính phi biên giới, tính ẩn danh cao, khả năng che giấu dấu vết điện tử và phạm vi tác động rộng.
Theo bà Trần Thanh Bình, hiện nay nhiều mô hình phạm tội xuyên quốc gia đã hình thành với phương thức hoạt động chuyên nghiệp, được tổ chức chặt chẽ như một doanh nghiệp. Chỉ cần máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc các nhóm đối tượng hoạt động tại khu vực biên giới, hàng nghìn người dân trong nước có thể trở thành nạn nhân của các hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc xâm phạm dữ liệu cá nhân.
Từ thực tiễn đó, bà Trần Thanh Bình cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự đối với các loại tội phạm mới trên không gian mạng. Trong đó, cần nghiên cứu xây dựng các quy định chuyên biệt đối với hành vi tạo lập, phát tán hoặc sử dụng công nghệ giả mạo kỹ thuật số để thực hiện tội phạm hoặc hỗ trợ hoạt động phạm tội.
Ngoài ra, cần bổ sung các tình tiết định khung tăng nặng đối với những hành vi lợi dụng không gian mạng để phạm tội trên quy mô lớn, khai thác trái phép dữ liệu cá nhân của nhiều người hoặc cố ý nhắm đến các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, trẻ em, học sinh, sinh viên và người khuyết tật.
Các chuyên gia cũng thống nhất cho rằng việc hoàn thiện cơ sở pháp lý về tài sản số, tiền mã hóa và cơ chế thu hồi tài sản; hoàn thiện quy định về chứng cứ điện tử trong tố tụng hình sự; xây dựng cơ chế xác định thẩm quyền đối với tội phạm mạng xuyên quốc gia; đồng thời phát triển hệ thống án lệ và nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ tư pháp sẽ là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm trong không gian mạng thời gian tới.
