Câu hỏi ấy được nhà giáo Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng Trường THCS - THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội) đặt ra trong Ngày hội Văn hóa Đọc 2026 diễn ra sáng 11/4.
Không phải là một câu hỏi mang tính tu từ, càng không phải lời cảnh báo về sự lấn át của công nghệ, đó là cách nhà giáo dục mở ra cuộc đối thoại cần thiết với học sinh, phụ huynh và xã hội trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Sự kiện được tổ chức nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21/4), Ngày Sách và Bản quyền Thế giới (23/4), với chủ đề “Đọc trong kỷ nguyên Trí tuệ nhân tạo - Reading in the age of AI”. Nhưng vượt ra ngoài khuôn khổ của một ngày hội đọc sách thông thường, chương trình trở thành diễn đàn suy ngẫm về vị trí của con người giữa một thế giới đang thay đổi từng ngày bởi công nghệ.
Đọc không còn là kỹ năng học tập đơn thuần
Trong nhiều năm, đọc sách thường được nhìn nhận như một kỹ năng gắn với học tập: Đọc để tiếp nhận kiến thức, để đạt điểm cao, để mở rộng hiểu biết. Nhưng theo cô Nguyễn Thị Minh Thúy, trong bối cảnh hiện nay, ý nghĩa của việc đọc cần được hiểu rộng hơn rất nhiều.
Theo cô, đọc không còn chỉ là một kỹ năng học tập, mà là cách để học sinh xây dựng bản lĩnh trí tuệ và hệ giá trị sống.
“Là một cô giáo Văn, tôi luôn tin rằng mỗi cuốn sách là một thế giới. Là một người dịch sách, tôi hiểu rằng mỗi cuốn sách lớn mang theo một cách nhìn thế giới. Và khi các con đọc, các con không chỉ đọc chữ mà đang học cách đặt câu hỏi, học cách không bị cuốn trôi giữa một thế giới đầy những câu trả lời nhanh”, cô Thuý chia sẻ.
Thông điệp ấy chạm đúng vào một nghịch lý của thời đại số: Càng nhiều thông tin, con người càng dễ bị cuốn đi bởi tốc độ; càng nhiều câu trả lời có sẵn, khả năng tự đặt câu hỏi càng trở nên quý giá.
Bởi vậy, điều mà sách đem lại không chỉ là dữ liệu hay kiến thức, mà là chiều sâu tư duy, năng lực phản biện, khả năng lắng lại để suy nghĩ và đối thoại với chính mình.
“Giữa một thế giới đầy câu trả lời, hãy là người biết đặt câu hỏi. Giữa một thế giới đầy tốc độ, hãy là người biết dừng lại để đọc. Và giữa một thế giới đầy công nghệ, hãy luôn giữ cho mình một tâm hồn biết suy nghĩ và một trái tim biết cảm nhận”, nữ hiệu trưởng nhắn gửi học sinh.
Gần 2.000 thầy trò cùng mở trang sách
Một trong những khoảnh khắc ấn tượng nhất của ngày hội là nghi thức mở trang sách với sự tham gia của gần 2.000 thầy và trò nhà trường.
Trong không gian tràn ngập sắc màu của sách, nghi thức ấy mang ý nghĩa biểu tượng: Mở ra hành trình khai mở tri thức, nuôi dưỡng tình yêu đọc và khẳng định vai trò bền vững của sách trong thời đại công nghệ.
Ở Trường THCS - THPT Nguyễn Siêu, việc đọc được coi là một trong 8 nét văn hóa cốt lõi của “nếp Nguyễn Siêu”. Nhà trường quan niệm văn hóa đọc không chỉ dừng ở việc tiếp nhận tri thức qua trang sách, mà còn là năng lực nền tảng để học sinh biết cách tư duy, chọn lọc thông tin, đặt câu hỏi và tự kiến tạo hiểu biết của bản thân.
Đó cũng là cách tiếp cận giáo dục hiện đại: thay vì chỉ dạy học sinh tiếp thu tri thức, nhà trường giúp các em học cách học, học cách suy nghĩ và học cách làm chủ tri thức trong một thế giới luôn biến động.
Không gian đọc mở giữa thời đại số
Ngày hội năm nay không giới hạn việc đọc trong khuôn khổ thư viện hay những giờ học tĩnh lặng. Nhà trường mở rộng khái niệm đọc thành trải nghiệm đa chiều, nơi học sinh có thể tiếp cận tri thức bằng nhiều hình thức khác nhau.
Hàng loạt hoạt động diễn ra đồng thời như: Cosplay nhân vật trong sách, Sáng tạo kết chuyện, Đi tìm mật mã, Thế giới muôn màu từ trang sách, Workshop Văn hóa đọc, Trạm đọc - Trạm hiểu, Book Face Challenge, Book Exchange…
Từ việc hóa thân thành nhân vật văn học đến trao đổi sách, giải mã tri thức hay sáng tạo nội dung mới từ sách, học sinh được khuyến khích tiếp cận việc đọc bằng cảm hứng, bằng trải nghiệm và bằng sự chủ động.
Đây cũng là tinh thần mà Trường Nguyễn Siêu theo đuổi: xây dựng một môi trường học tập mở, nuôi dưỡng tư duy tự học, khả năng khai thác thông tin, thích ứng với bối cảnh giáo dục mới và phát triển những năng lực cần thiết cho tương lai theo định hướng High Performance Learning.
Không thể cấm AI, cần dạy trẻ sử dụng AI đúng cách
Nếu đọc sách là một nửa của câu chuyện, nửa còn lại là cách con người sống cùng công nghệ.
Trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống học sinh, nhiều phụ huynh không giấu được lo lắng: con nghiện màn hình, lệ thuộc mạng xã hội, sử dụng AI thiếu kiểm soát, học tập hời hợt hơn vì mọi thứ đều có thể hỏi máy.
Tuy nhiên, theo cô Thúy, cấm đoán không còn là giải pháp phù hợp.
“Không thể ngăn học sinh dùng AI. Vấn đề không phải là cấm hay không cấm, mà là hướng dẫn các em sử dụng đúng cách”, cô Thuý nhấn mạnh.
Từ khảo sát hơn 430 phụ huynh có con học THCS và THPT, kết quả cho thấy 45% học sinh sử dụng thiết bị số từ 2–4 giờ mỗi ngày; tổng cộng khoảng 60% dùng trên 2 giờ/ngày. Đây là ngưỡng bắt đầu ảnh hưởng đến tâm lý và nhận thức theo nhiều nghiên cứu quốc tế.
Dù chưa ở mức báo động, khảo sát cho thấy học sinh đang có dấu hiệu lệ thuộc công nghệ ở mức nhẹ. Những biểu hiện phổ biến là giảm tập trung khi học, khó kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị, dễ bị cuốn vào nội dung giải trí và phụ thuộc mạng xã hội.
Đáng chú ý, 90% phụ huynh cho biết gia đình có quy tắc quản lý con khi sử dụng thiết bị số. Nhưng phần lớn quy định vẫn mang tính áp đặt một chiều như cấm đoán, thu điện thoại, quát mắng… nên hiệu quả thấp, chưa chuyển hóa thành năng lực tự quản của học sinh.
Khoảng cách nhận thức giữa người lớn và trẻ em
Cô Thúy cũng nêu rõ một vấn đề lớn hiện nay là khoảng cách nhận thức giữa phụ huynh và học sinh về công nghệ.
Trong khi cha mẹ nhìn màn hình như mối đe dọa, thì với nhiều học sinh, công nghệ là công cụ học tập, giao tiếp và là một phần tất yếu của cuộc sống hiện đại.
Đặc biệt, AI đã trở thành công cụ quen thuộc trong học tập. Theo ghi nhận từ nhà trường, gần như 100% học sinh từng sử dụng AI, trong đó khoảng 90% dùng ChatGPT cùng nhiều nền tảng AI khác.
Điều đó cho thấy AI không còn là câu chuyện của tương lai, mà đã là hiện thực trong từng bài tập, từng dự án học tập, từng cuộc trò chuyện của học sinh hôm nay.
Vấn đề vì thế không nằm ở việc ngăn chặn, mà là giáo dục để học sinh biết sử dụng AI trung thực, hiệu quả và có trách nhiệm.
Trước thực tế đó, Trường THCS - THPT Nguyễn Siêu lựa chọn thay đổi cách tiếp cận: từ kiểm soát sang giáo dục.
Một trong những giải pháp được áp dụng là xây dựng bộ quy tắc ứng xử với AI trong lớp học, đưa vào sổ tay học sinh. Đồng thời, giáo viên ký cam kết đạo đức trong sử dụng AI, từ đó làm gương và hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ một cách minh bạch.
Bên cạnh đó, nhà trường chú trọng đào tạo kỹ năng số cho cả giáo viên, học sinh và phụ huynh, giúp các bên hiểu rõ AI là gì, hoạt động ra sao, lợi ích và rủi ro thế nào.
Theo quan điểm của cô Thúy, muốn quản lý được AI thì trước hết phải hiểu AI.
Một thay đổi quan trọng khác là chuyển từ kiểm soát thời gian màn hình sang phát triển năng lực tự quản cho học sinh.
Thay vì liên tục ra lệnh: “Đi học đi”, “Cất điện thoại đi”, phụ huynh được khuyến khích đặt những câu hỏi phản tư để con tự nhận thức hành vi của mình: Vì sao con dùng thiết bị quá lâu? Nếu không kiểm soát thời gian thì điều gì sẽ xảy ra? Hôm nay con đã cân bằng giữa học tập và giải trí chưa?
Chỉ khi trẻ tự hiểu, tự phản tư và tự điều chỉnh, sự thay đổi mới bền vững. Nếu chỉ làm theo mệnh lệnh, hành vi có thể thay đổi trước mắt nhưng không giải quyết tận gốc vấn đề.
Gia đình và nhà trường phải cùng một tiếng nói
Nữ hiệu trưởng cũng cho rằng, giáo dục trong thời đại AI không thể là nỗ lực riêng của nhà trường hay gia đình.
Nhà trường không thể thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ trong khi phụ huynh vẫn nhìn công nghệ bằng tâm thế sợ hãi. Ngược lại, phụ huynh cũng không thể phó mặc toàn bộ trách nhiệm giáo dục con cho giáo viên.
“Đứa trẻ sẽ bị mắc kẹt nếu người lớn xung quanh nói những tiếng nói khác nhau. Muốn giáo dục hiệu quả trong thời đại AI, gia đình và nhà trường phải thống nhất quan điểm, thống nhất cách tiếp cận”, cô Thuý chia sẻ thêm.
Đó là lý do trong khuôn khổ ngày hội, nhà trường tổ chức Diễn đàn “Hiểu đúng AI - Làm chủ tương lai”, quy tụ chuyên gia, nhà quản lý giáo dục, giáo viên và cha mẹ học sinh cùng trao đổi về vai trò của AI trong học tập và phát triển cá nhân.
AI rất mạnh, nhưng con người mới là trung tâm
Cũng trong dịp này, phiên bản tiếng Việt cuốn sách Học máy và trí tuệ con người (Machine Learning and Human Intelligence) của GS Rosemary Luckin được ra mắt.
Công trình được kỳ vọng góp phần xây dựng “ngôn ngữ chung” giữa nhà trường, giáo viên và cha mẹ học sinh trong việc tiếp cận AI trong giáo dục; đồng thời mang đến những bằng chứng thực nghiệm và giải pháp thiết thực để phụ huynh đồng hành cùng con.
Thông điệp cuối cùng mà sự kiện để lại rất rõ ràng: AI không phải đối thủ của con người, mà là công cụ để cùng học sinh kiến tạo tương lai.
Nhưng trong một thế giới mà máy móc ngày càng thông minh, giáo dục con người càng phải chú trọng hơn đến những giá trị cốt lõi: Lòng trắc ẩn, tinh thần trách nhiệm, khả năng hợp tác và ý thức cộng đồng.
“AI có thể rất mạnh, nhưng con người mới là trung tâm. Công nghệ phục vụ giáo dục, AI phục vụ con người chứ không thay thế con người”, cô Thúy bày tỏ.
