Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ trường Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông thu hút sự quan tâm lớn của dư luận.
Một trong những nội dung đáng chú ý là việc tiếp tục giữ nguyên mô hình Ban đại diện cha mẹ học sinh, đồng thời mở rộng phạm vi tham gia của phụ huynh vào các hoạt động giáo dục của nhà trường.
Theo dự thảo, mỗi lớp và mỗi trường đều có Ban đại diện cha mẹ học sinh với nhiệm vụ, quyền hạn và hoạt động thực hiện theo Điều lệ do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.
Đặc biệt, dự thảo dành riêng Chương VII quy định về mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, nhấn mạnh yêu cầu phối hợp thường xuyên, chặt chẽ, bảo đảm dân chủ, bình đẳng, công khai, đi kèm trách nhiệm giải trình.
Chủ trương tăng cường phối hợp giữa gia đình và nhà trường không phải là mới. Tuy nhiên, việc mở rộng vai trò của phụ huynh trong bối cảnh hiện nay đặt ra nhiều câu hỏi: Ranh giới nào giữa đồng hành và can thiệp? Làm thế nào để tiếng nói của phụ huynh trở thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục, thay vì tạo thêm áp lực, thậm chí làm méo mó mục tiêu sư phạm?
Khi phụ huynh bước sâu vào “vùng chuyên môn”
TS Vũ Thu Hương, chuyên gia giáo dục cho rằng, việc đưa Ban đại diện cha mẹ học sinh tham gia sâu vào đời sống nhà trường là điều khó tránh khỏi những vấn đề phát sinh. Điều đáng lo ngại đầu tiên là nguy cơ phụ huynh can thiệp quá sâu vào hoạt động chuyên môn giảng dạy.
“Không phải mọi ý kiến của phụ huynh đều sai. Nếu đó là những góp ý mang tính xây dựng, xuất phát từ quyền lợi chính đáng của học sinh thì cần được lắng nghe. Nhưng trên thực tế, không ít ý kiến lại xuất phát từ quan niệm cá nhân, tâm lý so sánh hoặc lo lắng thái quá, vô tình tạo áp lực học tập không cần thiết cho trẻ”, TS Hương phân tích.
Thực tế cho thấy, khi lấy ý kiến chung trong một tập thể phụ huynh, không phải lúc nào tiếng nói hợp lý cũng chiếm đa số. Có những vấn đề chỉ một nhóm nhỏ phụ huynh nhận ra, trong khi phần đông còn lại không thấy hoặc không muốn thấy. Kết quả là những bất cập bị “chìm xuống”, còn chất lượng giáo dục thì không được cải thiện.
Chuyên gia giáo dục cũng dẫn chứng một trường hợp tại một huyện miền núi của Hà Nội, nơi phụ huynh phát hiện giáo viên giảng dạy chưa đạt yêu cầu. Ban phụ huynh lớp phản ánh lên nhà trường, nhưng khi đưa ra thảo luận, đa số phụ huynh lại phản đối, cho rằng yêu cầu như vậy là quá cao. Kết quả, giáo viên không thay đổi phương pháp giảng dạy, còn học sinh tiếp tục chịu thiệt thòi.
“Tình huống này đặt ra câu hỏi căn bản: Có tiêu chí nào để xác định phụ huynh đủ năng lực tham gia góp ý về chuyên môn sư phạm hay không? Hay việc quyết định chỉ dựa vào số đông, bất kể đúng – sai?”, TS Hương nêu vấn đề.
Nguy cơ lạm thu và “xã hội hóa trá hình”
Một mối lo khác được chuyên gia nhấn mạnh là câu chuyện thu – chi trong nhà trường. Thực tế nhiều năm qua cho thấy, Ban đại diện cha mẹ học sinh không ít lần trở thành “đầu mối” của các khoản thu biến tướng. Dù học sinh đã được miễn học phí, miễn tiền ăn, nhưng chi phí thực tế mà phụ huynh phải đóng lại không hề giảm, thậm chí còn tăng.
Theo TS Hương, trước đây, khi phụ huynh chưa có nhiều quyền hạn, tình trạng lạm thu đã tồn tại. Nếu nay mở rộng quyền tham gia mà không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, nguy cơ lạm thu càng lớn hơn. Khi phụ huynh vừa là người đề xuất, vừa là người “đồng thuận”, ranh giới giữa tự nguyện và bắt buộc rất mong manh.
TS Hương cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc tiếp tục đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục là không còn phù hợp.
“Chúng ta từng cần xã hội hóa khi đất nước còn khó khăn. Nhưng hiện nay, Nhà nước đã chi trả học phí, tiền ăn cho học sinh. Người dân không còn nghèo như trước. Vậy tại sao vẫn tiếp tục xã hội hóa theo cách cũ?”, nữ chuyên gia đặt vấn đề.
Từ góc độ của người làm công tác giáo dục nhiều năm, TS Hương chỉ rõ: Nếu có sự đóng góp từ phía gia đình, đó nên là một khoản phí cố định, nộp chung vào kho bạc nhà nước, minh bạch và thống nhất. Khi đó, Ban đại diện cha mẹ học sinh có thể tập trung vào việc góp ý chính sách giáo dục ở tầm trường, tầm địa phương, thay vì can thiệp sâu vào từng lớp học.
Trải nghiệm hay… đi chơi?
Dự thảo cũng cho phép phụ huynh tham gia sâu hơn vào các hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa và hướng nghiệp. Đây là nội dung được kỳ vọng sẽ làm phong phú đời sống học đường, nhưng theo TS Hương lại tiềm ẩn nhiều rủi ro.
“Hoạt động trải nghiệm là một phần của chương trình giáo dục, có mục tiêu, yêu cầu cần đạt rất khác nhau giữa các lứa tuổi. Không phải cứ đi chơi, đi xa, vào chỗ sang trọng là trải nghiệm”, TS Hương cho biết thêm.
TS Hương cũng kể lại một trường hợp thực tế: Một chuyến “trải nghiệm” của học sinh trung học tại khách sạn 5 sao ở Hà Nội, nơi phụ huynh tham gia tổ chức, còn học sinh thì xem tivi, bơi lội, ăn uống đến nửa đêm. Theo chuyên gia, đó không phải trải nghiệm giáo dục, mà là vui chơi hưởng lạc, thậm chí phản giáo dục.
“Những người không có chuyên môn không thể quyết định nội dung giáo dục. Nếu để phụ huynh chi phối hoạt động trải nghiệm, rất dễ biến chương trình học thành một mớ hỗn độn”, TS Hương nhấn mạnh.
Một vấn đề sâu xa hơn, theo chuyên gia, là nhận thức của không ít phụ huynh về mục tiêu giáo dục còn lệch lạc. Dù các yêu cầu cần đạt đã được công bố công khai, “bệnh thành tích” vẫn phổ biến. Nhiều phụ huynh lo lắng con “không theo kịp lớp”, dù điểm số đã ở mức 7, 8, 9.
“Họ không hiểu thế nào là đạt chuẩn, mà luôn cho rằng chỉ điểm 9, 10 mới là tốt. Nếu những phụ huynh như vậy tham gia sâu vào Ban đại diện, áp lực học tập với học sinh sẽ càng lớn”, TS Hương cảnh báo.
Bà cũng lo ngại rằng việc nhà trường phải tư vấn, tập huấn cho phụ huynh về tâm lý lứa tuổi, kỹ năng đồng hành nếu không được tổ chức bài bản sẽ dễ trở thành hình thức, trong khi giáo viên vốn đã quá tải.
Đồng hành đúng vai, không lấn vai
Từ những phân tích trên, TS Hương cho rằng, vấn đề không phải là có hay không Ban đại diện cha mẹ học sinh, mà là xác định đúng vai trò của lực lượng này trong bối cảnh mới.
Phụ huynh hoàn toàn có thể tham gia giám sát, phản biện thông qua những cơ chế phù hợp, như các đoàn thanh tra độc lập, kiểm tra chéo giữa các trường; góp ý về cơ sở vật chất, an toàn trường học, điều kiện học tập, tổ chức bán trú; đề xuất tăng cường hoạt động trải nghiệm, lao động phù hợp với lứa tuổi.
“Quan trọng nhất, phụ huynh cần đồng hành với nhà trường bằng tinh thần xây dựng, tôn trọng chuyên môn sư phạm, thay vì can thiệp trực tiếp vào chương trình dạy học”, TS Hương bày tỏ.
