Theo thông tin được hãng tin SCMP trích dẫn, các cuộc tiếp xúc gần đây giữa Mỹ và Iran đã đạt tiến triển liên quan đến đề xuất gia hạn lệnh ngừng bắn 60 ngày, mở lại eo biển Hormuz và khả năng Washington tạm thời miễn trừ một số lệnh trừng phạt để Tehran được phép xuất khẩu dầu tự do hơn. Dù bất kỳ động thái nới lỏng nào cũng sẽ phụ thuộc vào một thỏa thuận cuối cùng, thông tin này đã ngay lập tức tác động đến thị trường năng lượng toàn cầu.
Giới phân tích cho rằng nếu dầu Iran thực sự quay trở lại thị trường với quy mô lớn hơn, Trung Quốc sẽ là quốc gia được hưởng lợi rõ rệt nhất nhờ khả năng tiếp cận nguồn dầu giá rẻ và ổn định hơn trong bối cảnh cạnh tranh năng lượng toàn cầu ngày càng gay gắt.
Bắc Kinh nắm vai trò quan trọng trong bài toán Iran
Theo Wang Yiwei, giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, Mỹ khó có thể đạt được một thỏa thuận lâu dài với Iran nếu không có sự hỗ trợ của Trung Quốc.
Ông cho rằng Washington có thể phải nới lỏng việc thực thi các lệnh trừng phạt đối với hoạt động nhập khẩu dầu của Iran của Trung Quốc nhằm giữ vai trò trung gian của Bắc Kinh trong tiến trình ngoại giao. Nếu Tehran đồng ý giảm các hoạt động hạt nhân và mở lại eo biển Hormuz, Iran sẽ cần những bảo đảm chính trị và kinh tế để tránh rơi vào thế bất lợi sau đàm phán.
Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nổi lên như một đối tác trọng yếu. Bắc Kinh không chỉ là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran mà còn là một trong số ít quốc gia duy trì quan hệ kinh tế tương đối ổn định với Tehran bất chấp sức ép từ phương Tây.
Tổng thống Donald Trump cho biết ông đã trao đổi về vấn đề Iran với Chủ tịch Tập Cận Bình trong cuộc gặp tại Bắc Kinh hồi giữa tháng 5. Ông Trump cũng tiết lộ Washington đang cân nhắc khả năng nới lỏng trừng phạt đối với các công ty Trung Quốc mua dầu thô của Iran.
“Tôi sẽ đưa ra quyết định trong vài ngày tới”, ông Trump nói với các phóng viên trên chuyên cơ Air Force One.
Theo Han Zhengji, nhà phân tích dầu thô tại JLC Network Technology, nếu Mỹ dỡ bỏ các hạn chế, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ nhanh chóng tăng mạnh nhập khẩu dầu từ Iran để tận dụng nguồn cung giá cạnh tranh.
Trong nhiều năm qua, Iran luôn là nguồn cung dầu giá rẻ quan trọng đối với Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh Bắc Kinh muốn đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp truyền thống.
Tuy nhiên, sức ép trừng phạt từ Mỹ đã khiến lượng dầu của Iran chảy vào Trung Quốc sụt giảm đáng kể trong thời gian gần đây. Theo dữ liệu được viện nghiên cứu Middle East Forum dẫn từ công ty dữ liệu hàng hóa Kpler, lượng dầu Iran nhập vào Trung Quốc trong tháng 5 giảm 25% so với tháng trước và thấp hơn 38% so với tháng 3.
Để đối phó với rủi ro địa chính trị, Trung Quốc đã tăng mua dầu từ Nam Mỹ và châu Phi nhằm bảo đảm an ninh năng lượng. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng dầu Iran vẫn có sức hút lớn nhờ mức chiết khấu hấp dẫn và vị trí địa lý thuận lợi đối với các nhà máy lọc dầu châu Á.
Ngoài yếu tố giá cả, việc nối lại nguồn cung từ Iran còn giúp Trung Quốc có thêm dư địa trong chiến lược dự trữ năng lượng dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu dầu của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vẫn ở mức cao.
Mỹ vẫn giữ “lá bài” trừng phạt
Dù tín hiệu ngoại giao đang tích cực hơn, Washington vẫn chưa phát đi thông điệp rõ ràng về việc dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt. Tổng thống Trump nhấn mạnh Mỹ sẽ không “vội vàng” đạt thỏa thuận và vẫn duy trì sức ép đối với Tehran cho tới khi có cam kết cụ thể.
Trước đó, Washington đã triển khai chiến dịch “Cơn thịnh nộ kinh tế” nhằm siết chặt hoạt động xuất khẩu dầu của Iran. Mỹ cũng áp đặt lệnh trừng phạt đối với nhiều thực thể Trung Quốc bị cáo buộc tham gia giao dịch dầu của Iran, trong đó có Hengli Petrochemical - một trong những nhà máy lọc dầu tư nhân lớn nhất Trung Quốc.
Theo Cory Combs từ Trivium China, Bắc Kinh có thể chấp nhận việc các nhà máy lọc dầu nhỏ hoặc các đội tàu vận chuyển “bí mật” bị trừng phạt, nhưng sẽ phản ứng mạnh nếu Washington mở rộng biện pháp sang các ngân hàng hoặc tập đoàn lớn có liên kết sâu với hệ thống tài chính quốc tế.
Ông cho rằng nếu Mỹ gây sức ép quá mức lên các doanh nghiệp lớn của Trung Quốc, Washington có nguy cơ đánh mất sự hỗ trợ ngoại giao từ Bắc Kinh trong tiến trình đưa Iran trở lại bàn đàm phán.
Giới quan sát nhận định trong bối cảnh Mỹ cần Trung Quốc hỗ trợ giải quyết bài toán Iran, Bắc Kinh đang ở vị thế tương đối thuận lợi. Nếu các lệnh trừng phạt được nới lỏng và dầu Iran quay trở lại thị trường quốc tế, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ trở thành bên hưởng lợi lớn nhất cả về năng lượng lẫn địa chính trị.
