Với họa sĩ Lê Trí Dũng, vẽ ngựa không chỉ là một đề tài, mà là một nghiệp duyên. Suốt ba thập kỷ, ông đã vẽ khoảng hơn 3.000 bức tranh ngựa, nhưng chưa bao giờ người xem thấy ông lặp lại chính mình. Lê Trí Dũng vẽ ngựa với những nét bút phóng khoáng, dứt khoát. Ngựa trong tranh ông không ở trạng thái tĩnh mà luôn ở tư thế “phi mã”, với bờm tung bay như sóng cuộn và vó ngựa như đạp lên mây gió.
Vì vẽ nhiều tranh ngựa nên Lê Trí Dũng còn có biệt danh là “Dũng ngựa” hay “lão chăn ngựa”. Ông vẽ nhiều đến nỗi, ngựa như “nhập” vào đầu cọ, nhắm mắt cũng vẽ được ngựa. Phong cách ngựa trong tranh Lê Trí Dũng đặc sắc đến mức họa sĩ Thành Chương mang tranh ngựa của ông để so sánh với danh họa vẽ ngựa “tuyệt đỉnh” người Trung Quốc Từ Bi Hồng.
Nhân dịp Tết Bính Ngọ 2026, “lão chăn ngựa” đã có cuộc trò chuyện với Báo Nhà báo và Công luận về vẻ đẹp hình - dáng - bóng - sắc màu của con ngựa Việt và những xúc cảm về biểu tượng Thánh Mã qua thủ bút xuất thần của ông.
+ Thưa họa sĩ, có nhà nghiên cứu đã nói đại ý rằng, vẽ ngựa không khó, vì chính dáng ngựa đã đẹp sẵn, nhưng vẽ sao cho ấn tượng và thể hiện được cái “thần khí” thì không dễ. Tuy nhiên, khi xem tranh của ông, họ đã thấy được nghệ thuật vẽ tranh ngựa của Việt Nam. Ông đã đưa những yếu tố nào của văn hóa Việt vào tác phẩm của mình để làm nên điều đó?
- Trước khi trả lời câu hỏi này ta cần phải biết người nước ngoài họ vẽ ngựa như thế nào. Trên thế giới có hai dòng tranh ngựa: Tranh của người phương Tây và tranh thủy mặc Trung Quốc. Khi Việt Nam có nền hội họa thì hai khuynh hướng đó đã rất nổi tiếng rồi. Phương Tây, với sự tân tiến trong công nghệ, họ đã phát huy được thế mạnh của chất liệu sơn dầu, đó là tả thực. Khi nhân loại chưa có nhiếp ảnh, người châu Âu sử dụng sơn dầu để vẽ theo ngôn ngữ của nhiếp ảnh, tức là nhìn thật như thế nào thì vẽ y như thế. Họ đã tạo nên một nền hội họa rất hoành tráng, rất vĩ đại. Những bức tranh trên mái vòm các nhà thờ có hàng trăm nhân vật được vẽ có khối, có hình, nước da... với con mắt nhiếp ảnh.
Khuynh hướng thứ hai, người Trung Quốc có cách vẽ riêng, bằng mực Tàu trên giấy dó, giấy xuyến chỉ. Họ dùng độ loang, điểm thêm nét để vẽ. Bởi thế, đặc trưng của tranh thủy mặc Trung Quốc là màu đen và trắng. Trong khi đó, cách vẽ của người Việt lại sử dụng các mảng bẹt, vờn khối và màu sắc tươi thắm - điều này có thể thấy ở các dòng tranh dân gian Đông Hồ, tranh Hàng Trống.
Là người Việt Nam, được hưởng thụ tinh hoa, cái đẹp của các dòng tranh dân gian này của người Việt, có lẽ bởi thế tôi đã hấp thụ được chất thuần Việt đó. Ngựa trong tranh của tôi không giống ngựa châu Âu mà cũng chẳng giống ngựa Trung Quốc, mà ta có thể tạm gọi đó là ngựa Việt Nam.
+ Ông có thể nói rõ hơn về hình tượng ngựa trong tranh của người Việt?
- Ngựa của Việt Nam khác với ngựa của châu Âu và ngựa của Trung Quốc ở chỗ sử dụng rất nhiều mảng bẹt. Tranh Đông Hồ thường có từ 5 đến 6 bản khắc, vì tranh khắc gỗ nên bắt buộc phải viền nét, người làm tranh sử dụng các bản nét và các bản mảng để in chồng lên nhau. Còn đặc trưng của tranh Hàng Trống là màu sắc rất rực rỡ. Hai dòng tranh ấy tạo nên đặc trưng hội họa thuần Việt. Và tôi cố gắng đưa những đặc trưng ấy vào trong tranh ngựa, để làm sao cho những bức tranh đó mang dáng vẻ của người Việt Nam.
+ Ông đã vẽ đến hàng nghìn bức tranh ngựa, điều gì đã khiến ông duy trì nguồn cảm hứng để luôn tìm thấy một góc nhìn mới, một cảm xúc mới cho hình tượng ngựa trong tranh của mình?
- Một số họa sĩ vẽ ngựa đến bức thứ 100, hay 500 thì bị cạn ý tưởng, không thể vẽ được nữa. Tôi cũng không ngoại lệ, cũng từng bí đề tài khi vẽ số lượng nhiều. Nhưng yếu tố để tôi vẽ được mãi mà không hết ý, để con ngựa sau không giống con ngựa trước là bắt buộc phải lao động nghệ thuật, bắt buộc phải suy nghĩ. Nếu anh tự hạn chế mình vào một cách vẽ, một lối vẽ thì đến một lúc nào đó anh không còn biết vẽ gì nữa. Bản thân tôi phải sử dụng các chất liệu khác nhau, ví dụ giấy dó, giấy giang, vẽ trên sơn mài, trên bìa carton, trên toan bồi giấy dó, dùng cả cà phê... Rồi phải kết hợp mặt trời, mặt trăng, hoa đào, hoa mai, kết hợp lá cờ trận, kết hợp lửa, nước hay những họa tiết trên yên ngựa… để làm sao cho bức tranh có rất nhiều yếu tố chứ không chỉ có một con ngựa.
+ Có người nói ông thường mượn ngựa để kể về chuyện đời, việc đời. Điều gì trong cuộc sống, những chiêm nghiệm cá nhân về thời cuộc hay những triết lý nhân sinh nào mà ông muốn gửi gắm qua những bức tranh ngựa?
- Câu nhận xét này rất đúng vì tôi sinh ra trong một hoàn cảnh rất đặc biệt. Mẹ tôi sinh ra tôi khi tản cư chống Pháp. Trên đường chạy giặc tôi bị đẻ rơi giữa đường, sau đó đã chết đi một lần vì lạnh quá. Rồi bà con nông dân ở địa phương đem tôi ra hơ lửa trong đống rơm, vì thế tôi sống lại. Cách ra đời ấy làm cho số phận tôi không được yên hàn, suôn sẻ như những đứa trẻ khác. Và tôi sinh ra trong giai đoạn đất nước có chiến tranh, tuổi thanh niên là những tháng năm cuộc chiến khốc liệt nhất. Nhập ngũ, làm nhiệm vụ của một người con Việt Nam để bảo vệ đất nước, chiến tranh gian khổ làm con người tôi trưởng thành sớm hơn, làm cho tính cách tôi sôi nổi hơn… Chính vì thế khi trở về đời thường, vẽ những con ngựa thì tôi có tâm niệm đem hình tượng những con ngựa này gắn với ước mong về một xã hội, về con người, về một đời sống tốt đẹp hơn.
+ Thông thường, vào mỗi dịp năm mới ông vẫn ra một bức tranh hoặc bộ tranh về con giáp của năm đó. Tết Bính Ngọ 2026 này ông có ra một bộ tranh như vậy?
- Con ngựa đầu tiên tôi vẽ cách đây đã gần 50 năm. Nhưng những con ngựa ngày ấy hơi hiền lành và ít tính chất động. Ngược lại, những con ngựa tôi vẽ trong những năm gần đây lại rất ít đứng yên. Có lẽ đó là do tác động của thời cuộc, của xã hội đang hằng ngày biến đổi. Năm nay, ý tưởng chủ đạo trong bộ tranh 12 con giáp của tôi là Thánh Mã, là con ngựa của Thánh Gióng. Trong ký ức của người Việt, câu chuyện Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc Ân rồi bay về trời là biểu trưng cho tinh thần đứng lên bảo vệ đất nước trong những thời khắc cam go nhất, nhưng cũng là một hình tượng rất lạ, rất đẹp. Đây là bức tranh tôi mang đến cho nhân dân Việt Nam, cho bạn đọc, bạn yêu tranh ngựa, để mỗi chúng ta được tiếp thêm niềm tin, tiến về phía trước với sức bật của Thánh Gióng và sự trợ giúp từ Thánh Mã.
+ Xin cảm ơn họa sĩ Lê Trí Dũng!
