Alzheimer không chỉ khiến người bệnh suy giảm trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ và khả năng tự chăm sóc mà còn làm xáo trộn nghiêm trọng giấc ngủ. Đây là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, hành vi của người bệnh và sinh hoạt của cả gia đình.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, hơn 55 triệu người trên thế giới đang sống chung với sa sút trí tuệ, trong đó Alzheimer chiếm khoảng 60-70% số trường hợp.
Nghiên cứu của BSCKII Bùi Văn Lợi và cộng sự tại Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, trên 103 người mắc Alzheimer, sử dụng bộ câu hỏi đánh giá giấc ngủ Sleep-50, cho thấy 78,6% người bệnh có ít nhất một dạng rối loạn giấc ngủ. Trong số này, 45,7% mắc từ hai dạng rối loạn trở lên.
Thời gian ngủ thực tế trung bình của người bệnh chỉ đạt 4,1 giờ mỗi đêm, dù thời gian nằm trên giường lên tới 6,7 giờ. Có tới 96,3% người bệnh có hiệu quả giấc ngủ kém hoặc rất kém; 82,7% bị ảnh hưởng đến sinh hoạt và trạng thái tâm thần ban ngày. Gần một nửa, tương đương 49,4%, đã phải sử dụng thuốc ngủ.
Mất ngủ chiếm ưu thế, nhiều người ngưng thở khi ngủ
Trong các dạng rối loạn được ghi nhận, mất ngủ phổ biến nhất, chiếm 86,4% trong nhóm có rối loạn giấc ngủ, tương đương 68% tổng số người tham gia nghiên cứu.
Các biểu hiện thường gặp là trằn trọc, khó duy trì giấc ngủ liên tục (85,7%); khó đi vào giấc ngủ (81,4%) và thức dậy quá sớm, không thể ngủ lại (42,9%). Việc tỉnh giấc nhiều lần khiến người bệnh mệt mỏi, lo âu, hoang mang, thậm chí đi lại không định hướng vào ban đêm, làm tăng áp lực cho người chăm sóc.
Đáng chú ý, 17,5% tổng số người bệnh có biểu hiện ngưng thở khi ngủ. Trong nhóm này, tất cả đều ngáy to và có những cơn ngừng thở từng lúc; 94,4% giật mình, thở hổn hển để lấy không khí và 72,2% thức dậy trong tình trạng mệt mỏi. Đây là dạng rối loạn dễ bị bỏ sót do người bệnh thường không tự nhận biết được những bất thường xảy ra khi ngủ.
Hội chứng chân không yên và buồn ngủ ban ngày cũng được ghi nhận ở 9,7% tổng số người bệnh. Người mắc thường cảm thấy bứt rứt, râm ran ở chân khi nằm nghỉ, phải cử động liên tục mới dễ chịu. Nghiên cứu ghi nhận 80% có cảm giác khó chịu ở chân, 90% phải cử động chân; 80% gặp khó khăn trong việc duy trì tỉnh táo ban ngày và 70% thường xuyên ngủ gật.
Giấc ngủ kém có thể làm nặng thêm triệu chứng Alzheimer
Theo bác sĩ Lợi, Alzheimer và rối loạn giấc ngủ có mối liên hệ tác động qua lại, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý.
Trong giấc ngủ sâu, hệ thống glymphatic của não hoạt động tích cực, hỗ trợ loại bỏ các chất chuyển hóa và protein bất thường, trong đó có beta-amyloid và tau. Khi giấc ngủ sâu thiếu hụt hoặc bị gián đoạn, quá trình này có thể bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ tích tụ các protein liên quan đến Alzheimer.
Ở chiều ngược lại, sự tích tụ beta-amyloid và tau có thể gây tổn thương những vùng não tham gia điều hòa nhịp sinh học, đặc biệt là nhân trên giao thoa thị giác và vùng dưới đồi. Hoạt động điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh và hormone liên quan đến giấc ngủ cũng bị ảnh hưởng.
Hệ quả là người bệnh khó duy trì giấc ngủ sâu, thường xuyên thức giấc, ngủ nhiều vào ban ngày và có thể đảo lộn nhịp sinh hoạt. Tình trạng này còn khiến các biểu hiện lú lẫn, lo âu, kích động và suy giảm nhận thức trở nên rõ rệt hơn.
Rối loạn giấc ngủ có thể thay đổi theo tiến triển bệnh. Ở giai đoạn đầu, người bệnh thường giảm chất lượng giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ sâu. Khi bệnh ở mức độ trung bình, tình trạng thức giấc nhiều lần, ngủ gật ban ngày và rối loạn hành vi vào buổi tối có thể xuất hiện. Giai đoạn nặng, nhịp ngày - đêm có nguy cơ bị đảo lộn nghiêm trọng.
Nghiên cứu cũng ghi nhận người khởi phát Alzheimer muộn có khả năng xuất hiện rối loạn giấc ngủ cao gấp 6,12 lần so với nhóm khởi phát sớm. Người bệnh sa sút trí tuệ mức độ vừa và nặng có khả năng gặp tình trạng này cao gấp 4,8 lần so với nhóm mức độ nhẹ. Đây là những yếu tố liên quan ghi nhận trong nghiên cứu, không có nghĩa mọi người thuộc nhóm nguy cơ đều mắc rối loạn giấc ngủ.
Không tự ý cho người bệnh uống thuốc ngủ
Các bác sĩ khuyến cáo gia đình không nên mặc định mất ngủ, thức đêm, ngủ ngày hoặc đi lại không yên là biểu hiện tất yếu của tuổi già hay Alzheimer. Việc quan sát và ghi chép thói quen ngủ giúp nhận diện sớm những bất thường, đồng thời cung cấp thông tin hữu ích cho bác sĩ khi thăm khám.
Gia đình nên theo dõi giờ đi ngủ, thời điểm thức giấc, số lần tỉnh giấc trong đêm và các dấu hiệu như ngáy to, ngừng thở, bứt rứt chân hoặc ngủ gật ban ngày. Khi có biểu hiện kéo dài, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế để xác định đúng dạng rối loạn.
Không phải mọi trường hợp khó ngủ đều là mất ngủ đơn thuần; ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên và rối loạn nhịp thức - ngủ có nguyên nhân, hướng xử trí khác nhau.
Đặc biệt, không tự ý mua thuốc ngủ hoặc thuốc an thần cho người bệnh. Sử dụng thuốc không phù hợp có thể làm tăng nguy cơ lú lẫn, té ngã, mê sảng và một số biến chứng hô hấp ở người cao tuổi. Mọi quyết định dùng thuốc cần được bác sĩ đánh giá, chỉ định theo tình trạng cụ thể.