Từ lâu, khái niệm "tri thức" vốn được mặc định gắn liền với hình ảnh những thư viện tĩnh lặng và những cuốn sách dày cộp, nặng nề. Đó là nơi tri thức được kết tinh, lưu trữ và truyền thụ qua nhiều thế hệ theo một phương thức tuyến tính.
Tuy nhiên, chúng ta đang chứng kiến một cuộc dịch chuyển chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Tri thức không còn nằm im trên kệ sách mà giờ đây nó hiện hình qua những dãy số nhị phân để trở thành một dòng chảy năng động. Ở đó, mọi dữ liệu, thông tin và tri thức được lưu trữ, xử lý và chia sẻ trên hạ tầng đám mây để rồi trở lại len lỏi vào từng thiết bị cá nhân, từng không gian sống.
Cách đây hơn một thập kỷ, khái niệm thư viện điện tử ra đời như một bước tiến lớn, cho phép độc giả tiếp cận các tệp tin PDF hay văn bản số hóa thay vì lật từng trang sách giấy.
Vậy nhưng, ở thời điểm đó, việc đọc vẫn mang tính chất “lưu trữ số” nhiều hơn là “tương tác số”. Giờ đây, thực tế đã thay đổi hoàn toàn. Các nền tảng trực tuyến thông minh, nơi tri thức không chỉ để đọc mà còn để nghe, để nhìn và để trải nghiệm. Sự xuất hiện của các kho dữ liệu dùng chung và hệ thống thư viện đám mây đã phá vỡ rào cản về địa lý, cho phép một độc giả tại bất kỳ đâu cũng có thể “chạm tay” vào những nguồn dữ liệu quý giá.
Trong dòng chảy của kỷ nguyên số, văn hóa đọc đã không còn bị giới hạn bởi những bức tường gạch trong thư viện hay những kệ sách tĩnh lặng. Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ các thư viện truyền thống sang những nền tảng trực tuyến đa phương tiện đang tạo ra một diện mạo mới cho việc tiếp nhận tri thức: Linh hoạt hơn, cá nhân hóa hơn và có sự tương tác qua lại.
Thay vì phải dành một khoảng thời gian cố định và không gian yên tĩnh, người đọc hiện đại có thể tận dụng mọi "khe hở" của nhịp sống hối hả để nạp kiến thức. Sách nói (audiobook) đang trở thành người bạn đồng hành của những người bận rộn trên các chuyến xe, trong khi các ứng dụng tóm tắt sách hay podcast tri thức giúp việc nắm bắt cốt lõi của một vấn đề trở nên nhanh chóng và hiệu quả.
Chính sự đa dạng về hình thức này đã giúp "mạch tri thức" không bị ngắt quãng, tạo điều kiện để văn hóa đọc len lỏi vào đời sống thường nhật một cách tự nhiên.
Hơn thế nữa, các nền tảng trực tuyến hiện nay không còn là những kho chứa thụ động. Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, các nền tảng này đã trở thành những "thủ thư ảo" am hiểu tâm lý người dùng. Dựa trên hành vi và sở thích cá nhân, hệ thống sẽ tự động đề xuất những “mạch kiến thức” liên quan, tạo ra một lộ trình học tập và đọc sách được cá nhân hóa sâu sắc.
Đọc sách trong kỷ nguyên số giờ đây cũng không còn là hành trình đơn độc. Các diễn đàn thảo luận trực tuyến và cộng đồng đọc sách trên mạng xã hội đã biến việc tiếp nhận tri thức thành một hoạt động xã hội sôi nổi, nơi các quan điểm có thể đưa ra so sánh, thảo luận, thậm chí gây ra tranh cãi, va chạm và những ý tưởng mới được hình thành ngay trên không gian ảo.
Tuy nhiên, sự mở rộng này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về bản lĩnh của người đọc. Khi mọi thông tin đều có thể tìm thấy trong vài giây, ranh giới giữa việc "thu thập dữ liệu" và "thấu hiểu tri thức" trở nên mong manh.
Đồng thời, trong một không gian số khổng lồ với vô vàn luồng thông tin, việc khơi thông mạch tri thức đòi hỏi mỗi cá nhân phải có kỹ năng chọn lọc và tư duy phản biện. Việc đọc, vì thế, không còn đơn thuần là tiếp nhận thông tin, mà còn là quá trình chọn lọc, phân tích và kiến tạo tri thức mới, mở rộng góc nhìn và nâng cao năng lực cá nhân.
Vì vậy, khi chuyển đổi số không phải đơn thuần là chuyển đổi phương tiện cầm nắm từ trang giấy sang màn hình, mà là chuyển đổi tư duy từ tiếp nhận thụ động sang khai thác chủ động thì rất cần các cơ quan quản lý và các đơn vị xuất bản tập trung xây dựng những nền tảng trực tuyến uy tín, bảo mật và thân thiện.
Ở đó, không gian số phải được thiết kế để bảo đảm kiểm soát được chất lượng nội dung, định hướng người đọc đến với những giá trị tinh hoa, thay vì bị nhấn chìm trong biển thông tin tạp nham. Đây chính là yếu tố nền móng để văn hóa đọc phát triển lành mạnh, bền vững.
Thông điệp của Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026 “Mạch tri thức - Từ trang sách đến không gian số” cho thấy chúng ta không từ bỏ trang sách giấy - nơi lưu giữ linh hồn của tư duy truyền thống, nhưng chúng ta cũng sẵn sàng mở lòng đón nhận không gian số - nơi cung cấp đôi cánh cho tri thức vươn xa.
Việc khơi thông mạch tri thức từ trang giấy đến không gian số chính là cách chúng ta chuẩn bị hành trang trí tuệ vững chắc nhất để tự tin bước vào tương lai.
