Làn sóng bùng nổ nuôi trồng thuỷ sản trên không gian mặt nước không chỉ biến những dòng sông hiền hoà, thông thoáng tự nhiên trở nên chật chội, bức bối, bóp nghẹt cảnh quan, mà còn dễ phát sinh những hệ lụy nhãn tiền về môi trường do nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, đồng thời trực tiếp uy hiếp luồng lạch và an toàn giao thông đường thủy trong khu vực.
Khoảng trống pháp lý từ "làn sóng" tự phát
Khảo sát thực tế trên một đoạn sông Dinh nằm giữa hai địa phận xã Long Sơn và phường Phước Thắng - trước đây thuộc Thành phố Vũng Tàu và nay là TP.HCM, phóng viên ghi nhận vùng không gian sông nước rộng lớn đang bị chia cắt, phân mảnh bởi hệ thống lồng bè nuôi trồng thủy sản trải dài liên tục đến khuất tầm mắt.
Quan sát từ trên cao, mặt nước tự nhiên trông như bị phủ lên một dải quần thể kiến trúc “đô thị nổi” trên sông.
Không riêng sông Dinh đang bị phân mảnh, cách đó không xa, trên tuyến sông Chà Và, sông Rạng thuộc địa phận xã Long Sơn, tình trạng “bủa vây” lòng sông cũng diễn ra tương tự. Hàng trăm lồng bè nuôi thủy sản nằm gần nhau, nhà hàng nổi kinh doanh ăn uống, tất cả tạo thành những mảng lớn, nối nhau kéo dài tít tắp.
Nhìn một cách tổng thể, sự hiện diện của những dải “đô thị nổi” trên sông đến thời điểm hiện tại đã phần nào phơi bày rõ nét ngột ngạt, bức bối mà những dòng sông đang phải gánh chịu trước làn sóng mưu sinh của người dân.
Tuy nhiên, có một điều quan trọng ẩn sau diện mạo ngột ngạt ấy, nút thắt lớn nhất - thứ đang quyết định số phận tồn tại của hàng trăm lồng bè, nhà hàng nổi đó là câu chuyện pháp lý.
Theo tìm hiểu của phóng viên, từ năm 2021, UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) đã phê duyệt Quyết định số 795/QĐ-UBND ngày 26/3/2021 về việc ban hành Kế hoạch khoanh vùng nuôi thủy sản lồng bè trên sông thuộc địa bàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu giai đoạn 2021 – 2025.
Theo đó, vùng nuôi trồng thủy sản lồng bè (chủ yếu nuôi cá mú, cá bớp, cá chim, cá chẽm, hàu… ) được tập trung ở các khu vực gồm: sông Rạng - Chà Và - Mũi Giui (thời hạn nuôi 5 năm, từ 2021 đến 2025); sông Dinh (đoạn từ cầu Gò Găng đến cầu Cỏ May, thời hạn nuôi 3 năm, từ 2021 đến 2023); Sông Cỏ Mây - Cửa Lấp (thời hạn nuôi 3 năm, từ 2021 đến 2023); khu vực sông Mỏ Nhát (lộ trình cho phép các cơ sở nuôi chỉ đến hết năm 2022).
Đáng chú ý, Quyết định số 795 đã chính thức hết hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Kể từ sau khi địa phương này sáp nhập vào TP.HCM, đến nay, chính quyền Thành phố vẫn chưa ban hành quy định mới để thay thế hoặc gia hạn.
Dù vậy, về nguyên tắc, để hoạt động nuôi trồng thuỷ sản lồng bè và kinh doanh dịch vụ ăn uống trên sông, các chủ hộ bắt buộc phải đáp ứng đầy đủ quy định của Luật Đất đai cũng như Luật Thuỷ sản.
Thế nhưng, thông tin từ UBND xã Long Sơn cung cấp cho phóng viên lại phơi bày một sự thật ngỡ ngàng: 100% hộ nuôi trồng thủy sản lồng bè và các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống trên địa bàn chưa được cơ quan chức năng có thẩm quyền cấp quyền thuê giao đất mặt nước theo quy định của pháp luật; việc chưa được cấp chính quyền cho thuê đất hàng năm dẫn đến hệ quả là các hộ không thể thực hiện được thủ tục pháp lý liên quan đến lĩnh vực nuôi trồng thủy sản.
Thực tế này làm lộ diện một nghịch lý đáng báo động: toàn bộ hệ thống lồng bè, nhà hàng nổi trên sông Chà Và, sông Rạng, sông Dinh (xã Long Sơn) đang hoạt động một cách tự phát và chưa đủ điều kiện pháp lý để tồn tại.
Theo số liệu báo cáo từ UBND xã Long Sơn: tính đến đầu năm 2024, trên địa bàn xã có tổng số 306 hộ dân nuôi trồng thủy sản lồng bè với tổng 9.533 lồng nuôi. Còn đến thời điểm ngày 31/5/2026, thống kê được 707 hộ nuôi trồng thủy sản lồng bè tại các rạch sông trên địa bàn xã Long Sơn.
Đủ kiểu cơi nới những công trình nhà hàng nổi trên sông
Dù chưa được cơ quan chức năng có thẩm quyền cấp quyền thuê, giao đất mặt nước theo quy định, nhưng ghi nhận của phóng viên cho thấy, trên các đoạn sông này đang hiện diện khoảng gần chục nhà hàng nổi hoành tráng, cụ thể như: Làng bè Gò Găng thuộc phường Phước Thắng; Làng bè sông Chà Và, Làng bè Hiếu, Làng bè Như Ý, Làng bè sông Rạng, Làng bè Năm Thắng thuộc xã Long Sơn; Làng bè Đực Nhỏ, Làng bè Long Sơn thuộc phường Phú Mỹ…
Đề cập về sự tồn tại của Làng bè Gò Găng, thông tin từ UBND phường Phước Thắng cho biết: Làng bè Gò Găng hoạt động theo giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh số 49A8.031261; đăng ký lần đầu, ngày 01/6/2018; đăng ký thay đổi lần 1, ngày 05/9/2022. Đại diện hộ kinh doanh là bà Hoàng Diệu Thuận; ngành nghề kinh doanh chính: nhà hàng, quán ăn, hàng ăn uống.
Theo UBND phường Phước Thắng, nhà hàng nổi "Làng bè Gò găng" không được các cơ quan chức năng có thẩm quyền cho thuê hay giao đất mặt nước theo quy định của pháp luật. Các công trình của nhà hàng nổi trước đây được kết nối lại từ các bè nổi nuôi trồng thủy sản rồi dần hình thành mô hình kinh doanh ăn uống kết hợp nuôi trồng thủy sản tại chỗ, không được chính quyền cấp phép xây dựng, kết bè.
Theo đó, UBND phường Phước Thắng sẽ tổ chức thực hiện kiểm tra toàn diện đối với Làng bè Gò Găng về việc sử dụng đất mặt nước, hồ sơ pháp lý về kết bè nổi và các quy định pháp luật về hoạt động kinh doanh. Kết quả kiểm tra sẽ làm cơ sở để xử lý các vi phạm (nếu có) theo quy định của pháp luật và sẽ thông tin đến cơ quan báo chí.
Còn theo UBND xã Long Sơn: Hiện trên địa bàn xã có 5 nhà hàng nổi trên sông, trong đó ba cơ sở còn hoạt động, đều có giấy phép đăng ký kinh doanh (địa điểm đăng ký kinh doanh trên bờ). Đó là Làng bè Như Ý (Hợp tác xã Thủy sản Như Ý Long Sơn); Làng bè Năm Thắng (Hợp tác xã Dịch vụ Thủy sản Đức Thịnh); Làng bè sông Chà Và (Hộ kinh doanh Nguyễn Thị Diễm Kiều) và hai cơ sở đã ngừng hoạt động là Làng bè Hiếu, Làng bè Sông Rạng.
100% các nhà hàng chưa được các cơ quan chức năng có thẩm quyền cấp quyền thuê giao đất mặt nước theo quy định của pháp luật; Các nhà hàng đều có bến chở khách ra riêng (các bến này là bến tạm, chưa được cấp phép).
