Phim kinh dị Việt thắng lớn nhờ khai thác chất liệu bản địa?

Thấy gì từ "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng"?

Chỉ sau hai tuần công chiếu, phim kinh dị Việt "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng" chính thức vượt qua kỷ lục của “Quỷ nhập tràng” để trở thành phim kinh dị Việt Nam có doanh thu cao nhất mọi thời đại.

Dù gặp phải sự cạnh tranh khốc liệt của các phim ra mắt cùng thời điểm dịp lễ 30/4, bộ phim của đạo diễn Đỗ Quốc Trung vẫn gây được sự chú ý lớn. Sở hữu tốc độ tăng trưởng doanh thu “thần tốc” cùng tỉ lệ lấp đầy phòng vé áp đảo, bộ phim đã tạo nên những cột mốc “vô tiền khoáng hậu” cho điện ảnh Việt ngay trong những ngày đầu công chiếu.

Lấy cảm hứng từ truyền thuyết về loài quỷ hút máu vùng cao, "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng" khai thác câu chuyện truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều thế hệ người đồng bào miền núi.

Đạo diễn Đỗ Quốc Trung, người đã dành nhiều thời gian đi điền dã để tìm chất liệu cho bộ phim chia sẻ, ông ấn tượng nhất khi đi thực tế tại các bản làng Tây Bắc đó là hình tượng Phí Phông gắn với không khí bí ẩn, liêu trai như lớp sương mù nơi rừng thiêng, nước độc. Mỗi bản làng hay mỗi dân tộc lại có một dị bản khác nhau về Phí Phông, điều này cho thấy Phí Phông không phải câu chuyện của riêng một cộng đồng. Vì vậy, ê kíp quyết định xây dựng hình tượng Phí Phông dựa trên những điểm chung nhất gắn với hang động, rừng sâu và cây thiêng vùng Tây Bắc.

Theo các nhà nghiên cứu, trong hệ thống mã văn hóa của đồng bào vùng Tây Bắc, hình tượng Phí Phông không đơn thuần là một câu chuyện kinh dị, mà phản ánh tầng sâu trong tâm lý cộng đồng và cấu trúc xã hội. Trong tiếng Thái, "Phí" có nghĩa là “ma”, tuy nhiên, các loại ma như Phí ca rong (Ma cà rồng), Phí cáy (Ma gà) và Phí Phông (Ma lai) có sự khác biệt rõ rệt về thân vị, hình thái và nguồn thức ăn.

Khai thác chất liệu "con ma" bước ra từ truyền thuyết đồng bào vùng cao, điều làm nên sức hút của "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng" không nằm ở những hình hài quái dị kiểu Hollywood, mà ở sự "bình thường đến đáng sợ". Phí Phông đáng sợ vì nó ẩn mình dưới hình hài những người dân bản hiền lành vào ban ngày, nhưng khi đêm xuống lại trở thành kẻ săn máu.

Việc bộ phim chọn khai thác nỗi sợ từ sự phản bội niềm tin, từ những định kiến xã hội, đã giúp nó thoát khỏi cái bóng của một bộ phim kinh dị thuần túy. Khán giả không chỉ đến rạp để trải nghiệm nỗi sợ, mà còn để chiêm nghiệm về "con quỷ" đang tồn tại trong chính lòng người. Đây chính là điểm chạm tinh tế: khi chuyện của quỷ được dùng để nói về những thông điệp nhân văn, bộ phim trở thành một câu chuyện dân gian sống động, được kể lại bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại đầy sức nặng.

Bước chuyển mình ngoạn mục

Những năm gần đây, thị trường phim kinh dị Việt đã có sự bứt phá ngoạn mục, trở thành dòng phim chủ lực thu hút khán giả. Doanh thu của các bộ phim kinh dị Việt Nam tăng trưởng liên tục. Nếu như giai đoạn 2018 - 2020, một bộ phim đạt doanh thu 40 - 50 tỷ đã được coi là "thắng lớn" (“Thất Sơn tâm linh”, 2019, khoảng 45 tỷ; “Chuyện ma gần nhà”, 2022, 58 tỷ; “Kẻ ăn hồn, 2023, 120 tỷ) thì từ năm 2023 đến nay, cột mốc 100 tỷ đồng đã trở thành "thước đo" mới cho sự thành công của dòng phim này.

Đáng chú ý, các bộ phim đạt doanh thu cao đều có chung đặc điểm là khai thác sâu vào văn hóa dân gian, tín ngưỡng vùng miền hoặc các truyền thuyết đô thị độc bản. Sự đầu tư nghiêm túc vào bối cảnh, phục trang và câu chuyện bản địa đã tạo nên hứng thú cho khán giả.

Trước “Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng", không thể không nhắc đến "Tết ở làng địa ngục" - bộ phim khai thác sâu sắc những hủ tục, văn hóa tâm linh vùng cao và các truyền thuyết dân gian độc bản, hay "Kẻ ăn hồn" với việc đưa chất liệu văn hóa dân gian như tục lệ mai táng, các vật phẩm tâm linh vào bối cảnh ma mị. Ngay cả "Người vợ cuối cùng" cũng khéo léo lồng ghép các yếu tố kinh dị dân gian trong bối cảnh xã hội xưa.

Nhiều ý kiến cho rằng, dòng phim kinh dị đã có bước chuyển mình ngoạn mục. Không còn là những tác phẩm "hù dọa" vay mượn công thức từ Hollywood hay Thái Lan, phim kinh dị Việt đang tìm thấy "công thức" của riêng mình: Khai thác chất liệu bản địa.

Trước đây, phim kinh dị Việt thường rơi vào "cái bẫy" mô phỏng: những bóng ma áo trắng, những màn jump-scare (hù dọa giật mình). Tuy nhiên, khi các nhà làm phim bắt đầu xoay ống kính về phía những truyền thuyết đô thị, những hủ tục lâu đời hay những nét tín ngưỡng vùng miền, họ đã tạo ra một sợi dây kết nối với ký ức tập thể của khán giả.

Xem phim, khán giả thấy mình trong đó, thấy những câu chuyện kể đêm mưa, đó có thể là những ngôi nhà cổ Nam Bộ, những lời nguyền gắn liền với phong tục mai táng, những tín ngưỡng thờ cúng hay những linh vật trong tâm thức dân gian mà mình đã nghe ở đâu đó.

Khi chất liệu bản địa được đưa lên màn ảnh, nó không chỉ là bối cảnh mà trở thành "linh hồn" của bộ phim, tạo nên một sợi dây kết nối vô hình nhưng vô cùng chặt chẽ. Sự đồng cảm về mặt văn hóa chính là đòn bẩy mạnh mẽ nhất giúp phim kinh dị Việt vượt qua những hạn chế về kỹ thuật hay kỹ xảo so với các cường quốc điện ảnh khác.

Sự lên ngôi của các bộ phim lấy cảm hứng từ tín ngưỡng thờ cúng, các truyền thuyết về rừng thiêng hay những luật nhân quả đặc trưng của người Việt đã tạo nên sức hút khó cưỡng. Thành công của những dự án phim kinh dị gần đây không chỉ mang về doanh thu hàng trăm tỷ đồng mà còn mở ra hướng đi cho một nền điện ảnh biết làm giàu từ chính vốn cổ dân tộc.