Một đời níu giữ những hình hài từ đất
Với nghệ nhân Phùng Đình Giáp, phỗng đất không đơn thuần là một nghề mà là một phần ký ức gắn với tuổi thơ và gia đình. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm phỗng đất ở làng Hồ (khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), ông Giáp bắt đầu học nghề từ khi mới 6-7 tuổi, khi chứng kiến cha và ông làm đồ chơi.
“Cái duyên làm đồ chơi dân gian cổ truyền này là từ bé. Lúc 6, 7 tuổi, bố và ông làm cái đồ chơi này thì mình cứ tập làm, thế là gắn bó với cái đồ chơi này đến tận bây giờ là hơn 60 năm rồi”, nghệ nhân Phùng Đình Giáp chia sẻ.
Theo ông Giáp, phỗng đất xuất hiện từ rất lâu đời, gắn với Tết Trung thu cổ truyền. Trước đây, cả làng cùng làm phỗng, song do món đồ chơi này chủ yếu chỉ xuất hiện một lần trong năm, không mang lại nguồn thu ổn định, người dân dần chuyển sang những nghề khác để mưu sinh.
Từ một nghề từng có nhiều người theo đuổi, đến nay, ông Giáp là người duy nhất còn kiên trì làm phỗng. Với ông, việc giữ nghề không được đo bằng lợi ích kinh tế mà trước hết là đam mê và trách nhiệm với những gì cha ông để lại.
Trong ký ức của người dân làng Hồ, phỗng đất thường xuất hiện trên mâm cỗ Trung thu cùng mâm ngũ quả, bánh trái, đèn ông sao và ông tiến sĩ. Những hình tượng nhỏ bé ấy tạo nên một không gian Trung thu vừa gần gũi, vừa mang ý nghĩa giáo dục.
Một bộ phỗng truyền thống thường gồm năm hình tượng. Con chim tượng trưng cho hòa bình; con rùa gợi nhắc biển cả và sự tích thần Kim Quy; hình tượng người già và em bé thể hiện sự tiếp nối giữa các thế hệ. Ở vị trí trung tâm là phỗng hình Phật, gửi gắm mong muốn con cháu sống đức độ, hướng thiện.
Để tạo nên một bộ phỗng, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Nguyên liệu chính là đất thó, gồm đất sét và giấy bản. Đất sét được lấy về, phơi khô, giã nhỏ rồi sàng mịn. Giấy bản được ngâm nhiều ngày cho nhão, sau đó trộn với đất sét và giã kỹ cho đến khi tạo thành hỗn hợp dẻo, không dính tay. Sau khi tạo hình, phỗng tiếp tục được phơi nắng trong 3-5 ngày, phủ bột điệp trắng rồi mới vẽ màu.
Điều đặc biệt là những sản phẩm này không cần qua lò nung. Chính ánh nắng tự nhiên cùng sự khéo léo của người thợ giúp tạo nên những hình hài nhỏ bé nhưng cứng cáp.
Với nghệ nhân Phùng Đình Giáp, mỗi bộ phỗng vì thế không chỉ là một sản phẩm thủ công. Đó còn là cách ông nối tiếp công việc mà cha ông đã làm và trao lại cho thế hệ sau một phần ký ức của Tết Trung thu xưa.
Người trẻ mở lối đi mới cho phỗng đất
Nếu nghệ nhân Phùng Đình Giáp giữ nghề bằng đôi tay và sự bền bỉ, thì người cháu Phùng Đình Đạt đang góp phần nối dài hành trình ấy bằng công cụ của thế hệ mình: truyền thông và mạng xã hội.
Chứng kiến ông làm phỗng từ nhỏ, Đạt dần yêu thích món đồ chơi dân gian này. Tuy nhiên, anh nhận thấy cách tiếp cận truyền thống khó giúp phỗng đất được biết đến rộng rãi, đặc biệt với những người trẻ chưa từng có cơ hội tiếp xúc.
“Nếu mà để những người lớn tuổi như ông quảng bá thì sẽ ít người biết đến. Mình cũng biết về mạng xã hội nên mình đã giúp ông truyền thông trên các nền tảng”, Đạt chia sẻ.
Từ những hình ảnh đầu tiên được đăng tải trên mạng xã hội, câu chuyện về phỗng đất bắt đầu thu hút sự quan tâm của nhiều bạn trẻ. Không ít người trước đó chưa từng biết đến món đồ chơi này đã tìm hiểu về nguồn gốc, cách làm và những câu chuyện phía sau từng hình tượng.
“Lúc mới đầu mình đăng tải các hình ảnh lên mạng xã hội thì nhiều người, nhất là các bạn trẻ thường sẽ không biết. Sau đó thì nhiều bạn trẻ biết tới và tìm hiểu về phỗng”, Đạt cho biết.
Không dừng ở việc giới thiệu sản phẩm, Đạt cùng ông còn tổ chức các lớp workshop để mọi người trực tiếp trải nghiệm nặn phỗng. Đây cũng là cách để câu chuyện về nghề được kể trực tiếp từ người nghệ nhân, thay vì chỉ xuất hiện dưới dạng một món đồ lưu niệm.
Qua những buổi trải nghiệm, người tham gia có thể tự tay nhào đất, tạo hình và hiểu hơn về sự công phu phía sau một món đồ chơi tưởng như giản dị. Nhiều người sau khi tìm hiểu còn lựa chọn mua sản phẩm, qua đó tạo thêm một đầu ra cho nghề truyền thống.
Đạt hiện vẫn vừa làm công việc riêng, vừa hỗ trợ ông trong việc bán hàng và truyền thông. Anh đã biết làm nghề nhưng chưa thể dành toàn bộ thời gian để sản xuất phỗng thường xuyên. Dẫu vậy, việc học nghề vẫn được anh tiếp tục.
Câu chuyện của hai ông cháu cho thấy việc bảo tồn một nghề truyền thống không nhất thiết và không nên chỉ dừng ở việc giữ nguyên cách làm cũ. Khi kinh nghiệm của nghệ nhân được kết hợp với phương thức truyền thông mới, những giá trị tưởng như chỉ còn trong ký ức có cơ hội tiếp cận một thế hệ công chúng khác.
Từ một món đồ chơi từng xuất hiện trên mâm cỗ Trung thu của các gia đình làng quê, phỗng đất hôm nay đang tìm một con đường mới để tồn tại. Một bên là người nghệ nhân vẫn ngày ngày giữ từng công đoạn làm nghề; một bên là thế hệ trẻ dùng mạng xã hội để kể câu chuyện ấy đến nhiều người hơn.
Và chừng nào vẫn còn những người như nghệ nhân Phùng Đình Giáp muốn giữ gìn và phát huy truyền thống, cùng những người trẻ như Phùng Đình Đạt sẵn sàng tiếp nối bằng cách của mình, những hình tượng phỗng đất nhỏ bé vẫn còn cơ hội hiện diện trong đời sống hiện đại, như một phần ký ức Trung thu và hồn cốt của làng quê Việt.
