Phóng viên điều tra: Hãy đừng nhăm nhăm buộc tội!

Trong chương trình tập huấn “Bộ công cụ – quy trình theo dõi ý kiến bạn đọc và nâng cao kỹ năng phóng viên điều tra” tại TP. Vũng Tàu trong tuần qua do báo Pháp luật TP.HCM phối hợp cùng Trung tâm Truyền thông Giáo dục cộng đồng (MEC) tổ chức, hơn 40 nhà báo, phóng viên..

(NB-CL) Trong chương trình tập huấn “Bộ công cụ – quy trình theo dõi ý kiến bạn đọc và nâng cao kỹ năng phóng viên điều tra” tại TP. Vũng Tàu trong tuần qua do báo Pháp luật TP.HCM phối hợp cùng Trung tâm Truyền thông Giáo dục cộng đồng (MEC) tổ chức, hơn 40 nhà báo, phóng viên dự học đã được cung cấp thêm nhiều kỹ năng tối quan trọng để thực hiện bài báo điều tra đảm bảo tính chính xác, an toàn và hiệu quả.

Lường trước những “cạm bẫy”

Tại buổi tập huấn, nhà báo Nguyễn Đức Hiển, Tổng TKTS báo Pháp luật TP.HCM đã cùng các học viên phân tích về khái niệm “báo chí điều tra” (vốn không có nhiều sự thống nhất về khái niệm). Theo nhà báo Nguyễn Đức Hiển, báo chí điều tra cơ bản, đó là việc điều tra, phát hiện, tìm hiểu, công bố và chịu trách nhiệm công bố với sự thật được che giấu kỹ.

Và vì những sự thật “được che giấu kỹ” ấy, nhà báo phải đối mặt với việc bị ngăn cản, chống cự, làm méo mó sự thật, thay đổi sự thật để hợp thức hóa… Và đây là những cạm bẫy rất nguy hiểm.

Cân nhắc để không trở thành công cụ

Các lãnh đạo, BTV, phóng viên mảng pháp luật, điều tra đang làm việc tại các tờ báo Pháp Luật TP.HCM, báo Giao Thông, báo VTC, báo Thanh Tra, báo Long An… tại buổi tập huấn cho rằng, khi nhận đơn thư tố giác của bạn đọc, tin tức trên mạng xã hội, phát hiện dấu hiệu trục lợi của cá nhân, tổ chức, thông tin chưa được làm rõ từ báo bạn… thì phóng viên có thể thực hiện xác minh và thực hiện bài điều tra.

Phóng viên tác nghiệp.
Phóng viên tác nghiệp.

Tại buổi tập huấn, nhà báo Mai Phan Lợi, Trưởng đại diện báo Pháp Luật TP.HCM tại Hà Nội đã đưa ra các tình huống có thể thực hiện bài điều tra như: “Được cung cấp một tài liệu đầy đủ một cách bất thường liên quan tới một ứng viên trước bầu bán”; “Nghe tin đồn về một vụ cướp được dàn dựng trên taxi”; “Độc giả bình luận về một sự thật che đậy trong bài viết”… để các học viên lựa chọn cách xử lý.

Có rất nhiều cách xử lý được các nhóm học viên đưa ra. Kết lại, nhà báo Nguyễn Đức Hiển cho rằng phóng viên cần: Cân nhắc và cảnh giác (để không trở thành công cụ); Từ chối các lợi ích (để an toàn, trong sáng); Xem xét việc điều tra và công bố có lợi cho xã hội hay không; Độc lập về quan điểm (quan điểm của người viết có thể giống hoặc khác người cung cấp, để thực sự trong sáng về động cơ); Giải mã các tài liệu; Báo cáo tòa soạn (Quy trình bắt buộc)…

Và để công bố thông tin điều tra, nhà báo Nguyễn Đức Hiển đưa ra 03 lưu ý cần nhớ: 1. Việc công bố phải có lợi cho xã hội. 2. Không bị pháp luật cấm (thông tin có nằm trong danh mục tài liệu mật hay không…) 3. Thời điểm công bố. “Nhà báo thường dễ “chết” vì quên 03 vấn đề trên. Đó là những cái “bẫy” nguy hiểm!”, nhà báo Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.

“Không phải những gì lấp lánh đều là vàng!”

Về tính an toàn của một bài báo điều tra, có lẽ không gì “chân thực” hơn nếu điều này được chia sẻ bởi một điều tra viên giàu kinh nghiệm - Đại tá Hoàng Mạnh Chiến - nguyên Phó cục trưởng Cục Cảnh sát Điều tra tội phạm tham nhũng (Bộ Công an).

Trao đổi với các phóng viên, Đại tá Hoàng Mạnh Chiến nói về khái niệm “chứng cứ”: “Chứng cứ tạo thành nền tảng thực sự của bất kỳ hệ thống pháp lý nào, thiếu nó luật pháp sẽ trở thành đối tượng cho những ý thích thất thường của kẻ có quyền” và nhấn mạnh: "Phân tích chứng cớ điều tra phải “như phân tích tình báo”.

Trong báo chí điều tra, chứng cứ là yếu tố sống còn, phải “nói có sách, mách có chứng”. Theo Đại tá Hoàng Mạnh Chiến, chứng cứ gồm: Lời trình bày, lời khai; Các loại tài liệu, giấy tờ; Chứng cứ vật chất. Phóng viên phải luôn cân nhắc các yếu tố, phân tích và đánh giá kỹ lưỡng! “Nếu không đủ chứng cứ (nhân chứng, vật chứng), chứng cớ 50-50, nếu làm sẽ dẫn tới nhiều rủi ro: Nhẹ thì làm sai, nặng thì làm oan!”, Đại tá Chiến cho biết.

Cụ thể, để làm bài điều tra, người thực hiện cần đảm bảo sự khách quan, đúng trình tự, hợp pháp (Ví dụ nguồn tin có “Mật” không). Thêm nữa, trong chứng cớ còn được phân ra làm 02: “Chứng cớ buộc tội” và “Chứng cớ gỡ tội”. Và phóng viên có thể chỉ nhận được từ người tố cáo ½ nội dung của bộ hồ sơ (một nửa hồ sơ có giá trị gỡ tội đã bị giấu đi), nên thường nhăm nhăm vào các chứng cớ buộc tội.

Đại tá Hoàng Mạnh Chiến cho biết khi viết bài điều tra, phóng viên phải luôn tự đặt ra các câu hỏi: Liệu có đúng? Liệu có bị lật lại?... bởi nếu chứng cứ yếu, việc đăng tải sẽ dễ dẫn tới nhiều rủi ro: Nhẹ thì làm sai, nặng thì làm oan. Đặc biệt, đối tượng có hành vi sai phạm có thể bóp méo, hủy bỏ, hợp thức hóa chứng cớ và lật lại thông tin bài viết.

Vì vậy, trước hết, việc thực hiện thu thập chứng cớ phải đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật, có thể kể tới việc: Phỏng vấn, triệu tập lấy lời khai (trình bày), trưng cầu giám định; khám xét; khám nghiệm hiện trường; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp… Tiếp đó, người viết cần thực hiện kiểm tra, đánh giá chứng cứ: Kiểm tra, xác minh và đánh giá từng chứng cứ; Kiểm tra tổng hợp toàn bộ chứng cứ thu thập được, đối chiếu, so sánh; Tìm chứng cứ mới chứng minh bổ sung; Căn cứ vào các quy định pháp luật; Dựa vào kiến thức, kinh nghiệm cá nhân và trí tuệ tập thể…

Không phải cái gì lấp lánh cũng là vàng!”, Đại tá Hoàng Mạnh Chiến ví von và căn dặn các phóng viên những về sự cẩn trọng, chính xác trong việc thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ.

Kiên Giang

Xem thêm

Báo chí Việt Nam trước không gian phát triển mới

Báo chí Việt Nam trước không gian phát triển mới

(NB&CL) Không gian phát triển mới của báo chí không còn là một khái niệm thuộc về tương lai. Nó đang hiện hữu trong từng thay đổi của công chúng, công nghệ, phương thức sản xuất và phân phối thông tin; trong sự xuất hiện của những nền tảng truyền thông mới, những mô hình sản phẩm mới và cả những thay đổi trong chính sách, pháp luật đối với hoạt động báo chí. Sự dịch chuyển ấy chính là cơ sở để Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 – năm 2026 lựa chọn chủ đề “Báo chí Cách mạng Việt Nam - Cơ hội trong không gian phát triển mới”.

Độc giả ngày càng tin nhà báo hơn thương hiệu báo chí

Độc giả ngày càng tin nhà báo hơn thương hiệu báo chí

(CLO) Các số liệu và thảo luận tại nhiều sáng kiến của Hiệp hội Tin tức và Truyền thông Quốc tế (INMA) cho thấy mối quan hệ giữa độc giả với từng nhà báo, người sáng tạo nội dung đang ngày càng có giá trị, trong khi sức mạnh của thương hiệu báo chí truyền thống không còn đủ để giữ chân công chúng.

Luật Báo chí 2025: Cơ hội mới, động lực mới cho báo chí địa phương

Luật Báo chí 2025: Cơ hội mới, động lực mới cho báo chí địa phương

(CLO) Với các cơ quan báo chí địa phương, tác động của Luật Báo chí 2025 không chỉ nằm ở những quy định mới về quản lý hoạt động báo chí. Điều đáng chú ý hơn là một tư duy mới đang được đặt ra: từ “thuần quản lý hành chính” sang “đồng hành và kiến tạo phát triển” trong môi trường truyền thông số.

Tương lai ngành truyền thông: AI làm tin thường nhật, nhà báo tập trung tạo nội dung khác biệt

Tương lai ngành truyền thông: AI làm tin thường nhật, nhà báo tập trung tạo nội dung khác biệt

(CLO) Sau một tuần tham dự Hội nghị bàn tròn CEO của INMA tại Vail (Mỹ), với sự góp mặt của khoảng 40 lãnh đạo các tổ chức báo chí, nhiều quan điểm về tương lai ngành truyền thông đã được đưa ra, trong đó nổi bật là việc tự động hóa các công việc thường nhật và tăng đầu tư vào những nội dung tạo khác biệt.

Khi AI ngày càng mạnh, tòa soạn phải mạnh lên từ bên trong

Khi AI ngày càng mạnh, tòa soạn phải mạnh lên từ bên trong

(CLO) Rời xa giai đoạn thí điểm rời rạc, báo chí đang bước vào kỷ nguyên ứng dụng AI sâu vào quy trình và hạ tầng. Cuộc đua công nghệ giờ đây không thuộc về ai sở hữu nhiều công cụ hơn, mà được định đoạt bởi năng lực biến dữ liệu và tri thức tòa soạn thành sức mạnh nội tại.

Luật Báo chí 2025: Cơ quan báo chí được liên kết sản xuất nội dung, bổ sung nguồn thu mới

Luật Báo chí 2025: Cơ quan báo chí được liên kết sản xuất nội dung, bổ sung nguồn thu mới

(CLO) Luật Báo chí 2025 cho phép cơ quan báo chí liên kết với cơ quan báo chí khác, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để cùng sản xuất nội dung. Luật cũng bổ sung các nguồn thu từ bán quyền đọc, nghe, xem, cấp phép khai thác, sử dụng tác phẩm báo chí; đồng thời quy định cụ thể hơn về xuất nhập khẩu sản phẩm báo chí.

Bản quyền báo chí giữa 'cơn lốc' sao chép và khai thác dữ liệu

Bản quyền báo chí giữa 'cơn lốc' sao chép và khai thác dữ liệu

(CLO) Một bài báo có thể mất nhiều ngày tác nghiệp, xác minh, biên tập nhưng chỉ cần vài phút để bị sao chép. Video bị cắt ghép, livestream lại; dữ liệu bị tự động "cào" cho các hệ thống công nghệ. Công nghệ giúp báo chí lan xa hơn, nhưng cũng khiến tài sản trí tuệ của tòa soạn dễ bị khai thác hơn bao giờ hết.

Tòa soạn của tương lai sẽ được điều hành bằng dữ liệu

Tòa soạn của tương lai sẽ được điều hành bằng dữ liệu

(NB&CL) Cuộc cạnh tranh của báo chí đang thay đổi. Trong kỷ nguyên AI, khoảng cách giữa các tòa soạn sẽ không còn được tạo ra bởi việc ứng dụng thêm một công nghệ mới, mà bởi năng lực quản trị, khả năng tổ chức dữ liệu và những lựa chọn chiến lược được thực hiện từ hôm nay. Khi công nghệ dần trở thành điều kiện phổ biến, dữ liệu sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của mỗi cơ quan báo chí.

Chuyên gia Lê Quốc Vinh: 'Đổi mới sáng tạo lớn nhất của báo chí là thực hiện tốt hơn vai trò hạ tầng niềm tin'

Chuyên gia Lê Quốc Vinh: 'Đổi mới sáng tạo lớn nhất của báo chí là thực hiện tốt hơn vai trò hạ tầng niềm tin'

(CLO) “Trong một thế giới mà thông tin ngày càng dư thừa nhưng niềm tin ngày càng khan hiếm, đổi mới sáng tạo lớn nhất của báo chí có lẽ không nằm ở việc sản xuất thêm nội dung, mà ở việc thực hiện tốt hơn vai trò hạ tầng niềm tin cho phát triển” - ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies, nhấn mạnh khi đề xuất cách tiếp cận 'Báo chí Hạ tầng Niềm tin'.

VnExpress: Làm chủ dữ liệu để hiểu độc giả và tối ưu sản phẩm

VnExpress: Làm chủ dữ liệu để hiểu độc giả và tối ưu sản phẩm

(NB&CL) Với VnExpress, xây dựng năng lực dữ liệu bắt đầu từ nhu cầu trả lời những câu hỏi rất cụ thể về độc giả và sản phẩm: Vì sao pageview tăng hoặc giảm? Độc giả là ai? Họ đến và đi vì điều gì? Làm thế nào để kéo họ quay lại và tương tác? Sau nhiều năm xây dựng hệ thống riêng, dữ liệu trở thành một phần trong cách tòa soạn phân tích nội dung, hiểu độc giả và vận hành sản phẩm.

AI mạnh đến đâu, phụ thuộc dữ liệu đến đó

AI mạnh đến đâu, phụ thuộc dữ liệu đến đó

(NB&CL) AI đang đi rất nhanh từ một công nghệ được báo chí thử nghiệm sang một năng lực được tích hợp vào hoạt động tác nghiệp. Nhưng phía sau những mô hình ngôn ngữ ngày càng mạnh vẫn tồn tại một điều kiện nền tảng: AI chỉ thực sự tạo ra giá trị khi nó được cung cấp dữ liệu đủ tốt, đủ ngữ cảnh và có thể sử dụng một cách đáng tin cậy.

Cỡ chữ bài viết: