PGS.TS. Bùi Chí Trung, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng, sự chuyển động nhanh chóng của ngành truyền thông đang đặt ra thách thức không nhỏ đối với đội ngũ giảng dạy báo chí. Khi thực tiễn nghề nghiệp liên tục thay đổi, người thầy cũng phải đối diện với nguy cơ lạc hậu về kiến thức, công nghệ và phương pháp truyền đạt.
Người thầy cũng phải đối diện với nỗi lo tụt hậu
Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi gần như toàn bộ quy trình sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Nhà báo ngày nay không chỉ cần kỹ năng viết, biên tập mà còn phải hiểu về dữ liệu, nền tảng số, sản xuất nội dung đa phương tiện và tương tác với công chúng. Những yêu cầu ấy đặt ra sức ép trực tiếp đối với công tác đào tạo.
PGS.TS. Bùi Chí Trung thẳng thắn đặt vấn đề: “Liệu mình có còn đủ sức chèo lái để đào tạo ra những nhà báo phù hợp với mô hình truyền thông mới hay không?”. Theo ông, đây không đơn thuần là nỗi lo của một cá nhân đứng lớp, mà phản ánh thách thức chung của đội ngũ đào tạo trước tốc độ biến đổi của ngành.
Nếu công nghệ liên tục đổi mới nhưng phương pháp giảng dạy vẫn cũ kỹ, sinh viên có thể ra trường với kiến thức không còn theo kịp thực tiễn. Người thầy không cập nhật tri thức, thiếu khả năng tiếp cận công nghệ và đổi mới phương pháp truyền đạt sẽ khó giúp người học làm chủ những công cụ, nền tảng đang định hình nghề báo hiện đại.
Tuy nhiên, theo PGS.TS. Bùi Chí Trung, điều đáng lo không chỉ là sự lạc hậu về kỹ năng. Người giảng dạy còn phải tỉnh táo trước nguy cơ đánh mất chính kiến, bị chi phối bởi lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm hoặc thiếu bản lĩnh khi đối diện với thông tin sai lệch, sự thao túng và bóp méo sự thật.
Ông cho rằng, người thầy dạy báo chí cần biết sợ trước sự vận động không ngừng của lĩnh vực và thời cuộc. Nỗi sợ ở đây không phải sự e ngại trước cái mới, mà là ý thức về nguy cơ lạc hậu, thiếu cập nhật kiến thức, đánh mất trách nhiệm xã hội. Chính sự tự nhận thức ấy phải trở thành động lực để người dạy không ngừng học hỏi, đổi mới và tự hoàn thiện.
Bởi đào tạo báo chí không chỉ tạo ra những người thành thạo kỹ năng tác nghiệp mà còn phải hình thành những người làm báo có bản lĩnh, biết phân biệt đúng sai, tôn trọng sự thật và ý thức trách nhiệm với xã hội.
Từ người đưa tin đến người kiến tạo hệ sinh thái nội dung
Một trong những thay đổi căn bản mà đào tạo báo chí cần theo kịp, theo PGS.TS. Bùi Chí Trung, là sự dịch chuyển trong cách nhìn nhận về nghề báo và vai trò của nhà báo trong môi trường truyền thông mới.
Nếu trước đây, hoạt động báo chí chủ yếu được tiếp cận từ chức năng truyền tải thông tin, thì ngày nay, mạng xã hội và các nền tảng số đã làm thay đổi đáng kể mối quan hệ giữa cơ quan báo chí với công chúng. Người đọc không còn chỉ tiếp nhận thông tin một chiều mà đã trở thành chủ thể tham gia bình luận, phản biện, chia sẻ và trực tiếp sản xuất nội dung.
Theo ông Trung, nếu vẫn duy trì quan niệm nhà báo chỉ là “người đưa tin thuần túy”, coi nhẹ khả năng sáng tạo, phản biện và sự tham gia của công chúng, ngành báo chí sẽ khó thích ứng với cấu trúc truyền thông đang thay đổi.
Ông cho rằng, báo chí cần tái cấu trúc tư duy, chuyển từ một “người đưa tin” sang một “hệ sinh thái nội dung” có năng lực sản xuất, dẫn dắt và thương mại hóa thông tin ở cấp độ sâu hơn. Cơ quan báo chí không chỉ cung cấp tin tức mà còn phải phát triển thành nền tảng tích hợp tri thức, kiến thức, dịch vụ giáo dục và các giá trị cộng đồng.
Sự thay đổi này cũng đòi hỏi người làm báo có cách tiếp cận mới đối với công nghệ. PGS.TS. Bùi Chí Trung cho rằng, quan niệm xem công nghệ và phương tiện số là yếu tố thứ yếu, chỉ chú trọng nội dung mà xem nhẹ công cụ truyền tải, là cách nhìn hạn chế. Trong thực tế, công nghệ chính là điều kiện để nghề báo phát triển và nâng cao hiệu quả nếu được vận dụng đúng cách.
Các công cụ phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo hay truyền thông đa phương tiện có thể giúp nhà báo tiếp cận công chúng nhanh hơn, hiểu rõ nhu cầu độc giả, phát hiện vấn đề mới và tạo ra những sản phẩm có chiều sâu, sức lan tỏa.
Đặc biệt, trong môi trường mà thông tin giả và nội dung độc hại có thể lan truyền với tốc độ lớn, báo chí không thể chỉ cạnh tranh bằng tốc độ đưa tin. Theo ông Trung, đây còn là cơ hội để báo chí cách mạng khẳng định vai trò, bản lĩnh và tầm ảnh hưởng bằng những nội dung đáng tin cậy, giàu giá trị cốt lõi nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ gần gũi, hiện đại.
Một hướng chuyển dịch khác là thay đổi quan hệ giữa báo chí và công chúng. Không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin, cơ quan báo chí cần hướng tới xây dựng trải nghiệm phù hợp với hành vi, nhu cầu của từng nhóm độc giả. Trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn có thể hỗ trợ cá nhân hóa nội dung, nâng cao trải nghiệm đọc và tạo lợi thế cạnh tranh trước các nền tảng xã hội.
Cùng với đó, mô hình kinh tế báo chí cũng cần được nhìn nhận trong cấu trúc mới. Sự chuyển dịch từ báo chí miễn phí sang mô hình thu phí thành viên không đơn thuần là thay đổi cách thu tiền, mà đòi hỏi cơ quan báo chí tạo dựng niềm tin, bản sắc và trải nghiệm riêng biệt. Đây là những giá trị tạo nên sự khác biệt của báo chí chuyên nghiệp trước dòng chảy thông tin đại chúng.
Đổi mới giảng đường, gắn đào tạo với thực tiễn tòa soạn
Từ những thay đổi của môi trường truyền thông, yêu cầu đặt ra với các cơ sở đào tạo không chỉ là cập nhật giáo trình mà phải đổi mới đồng bộ nội dung, phương pháp giảng dạy và cách tổ chức học tập.
PGS.TS. Bùi Chí Trung cho rằng, một trong những hạn chế đáng chú ý hiện nay là hệ thống nghiên cứu, giáo trình và tư liệu đào tạo vẫn dựa nhiều vào tài liệu, phương pháp cũ, thiếu cập nhật. Trong khi thị trường truyền thông thay đổi nhanh chóng, những nội dung về truyền thông số, phân tích dữ liệu hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất tin tức chưa được phản ánh đầy đủ trong nhiều chương trình đào tạo.
Đáng lo ngại hơn, theo ông, sự trì trệ còn bắt nguồn từ tư duy của chính những người làm nghiên cứu, giảng dạy. Việc xem những gì đã được viết, đã được giảng dạy trong thời gian dài là chuẩn mực khó thay đổi có thể tạo ra vòng luẩn quẩn bảo thủ, cản trở sáng tạo và đổi mới.
Để khắc phục tình trạng này, ông gợi mở mô hình đào tạo báo chí hiện đại như một hệ sinh thái đa chiều, trong đó người học không chỉ được trang bị kiến thức, kỹ năng mà còn có không gian phát triển tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và năng lực sáng tạo.
Trước hết, chương trình đào tạo phải hướng tới sản phẩm truyền thông linh hoạt, tích hợp đa phương tiện. Sinh viên không thể chỉ được đào tạo để viết bài báo truyền thống mà cần thành thạo các hình thức sản xuất nội dung như video, podcast, ảnh động và truyền thông xã hội, cùng khả năng sử dụng công cụ số, phần mềm dựng hình, chỉnh sửa video và phân tích dữ liệu.
Thứ hai, giảng đường cần gắn kết chặt chẽ hơn với các cơ quan báo chí, doanh nghiệp truyền thông và hệ sinh thái khởi nghiệp số. Sinh viên cần được tham gia dự án thực tế, thực tập tại tòa soạn, trao đổi với những người trực tiếp làm nghề và tiếp cận quy trình sản xuất nội dung hiện đại. Qua đó, người học hiểu rõ yêu cầu, áp lực và tốc độ vận động của môi trường báo chí, truyền thông.
Thứ ba, phương pháp giảng dạy cần chuyển từ truyền đạt kiến thức một chiều sang học tập theo dự án, lấy người học làm trung tâm. Sinh viên cần được đặt vào những tình huống thực tế, tham gia phân tích vấn đề thời sự, tranh luận, xây dựng sản phẩm và giải quyết các bài toán truyền thông. Qua đó, tư duy phản biện, khả năng phân tích đa chiều và xử lý thông tin mới được hình thành thực chất.
Đáng chú ý, PGS.TS. Bùi Chí Trung cũng đề xuất mở rộng mục tiêu đào tạo, không chỉ hướng đến những nhà báo giỏi kỹ năng mà còn trang bị năng lực quản trị dự án truyền thông cá nhân, xây dựng thương hiệu và khởi nghiệp số.
"Người học cần có khả năng phát triển dự án truyền thông, xây dựng và vận hành các nền tảng nội dung của riêng mình, phù hợp với xu hướng nghề nghiệp ngày càng đa dạng", ông cho biết.
Dù công nghệ có thể hỗ trợ ngày càng nhiều công đoạn sản xuất nội dung, đạo đức và trách nhiệm xã hội vẫn phải là nền tảng không thể thay thế trong đào tạo báo chí. Theo ông Trung, người thầy cần giúp sinh viên nhận diện đúng sai, hình thành khả năng phản biện độc lập, ý thức bảo vệ sự thật và bản lĩnh trước những tác động phức tạp của môi trường truyền thông.
"Người thầy vì thế không chỉ truyền đạt kỹ năng viết lách hay hướng dẫn sử dụng công cụ mà còn phải định hướng, truyền cảm hứng về đạo đức nghề nghiệp, sự trung thực và trách nhiệm với cộng đồng. Mục tiêu cuối cùng là đào tạo những nhà báo không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có đủ bản lĩnh để đứng vững trong thế giới truyền thông nhiều biến động", PGS.TS. Bùi Chí Trung chia sẻ.