Bức tranh hai mặt
Theo Báo cáo của Tổng cục Thống kê năm 2024, có tới 63% phụ nữ Việt Nam tham gia lực lượng lao động, một tỷ lệ ấn tượng, cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn cầu và đứng trong nhóm dẫn đầu khu vực Đông Nam Á. Trước đó, số liệu năm 2019 ghi nhận tỷ lệ này đạt 76,8%, vượt xa Indonesia (51%) hay Ấn Độ (20,6%). Đây là nền tảng để nhiều tổ chức quốc tế đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia có tiến bộ vượt bậc về bình đẳng giới trong lao động.
Sự phát triển của kinh tế số đã tiếp thêm động lực cho xu hướng này. Hàng nghìn phụ nữ, đặc biệt ở vùng nông thôn và miền núi, lần đầu tiên có thể đưa sản phẩm ra ngoài "lũy tre làng" nhờ các nền tảng như Shopee, Tiki, TikTok Shop, hay sàn Postmart của Bưu điện Việt Nam. Tại Hà Nội, tỷ lệ nữ doanh nhân đã tăng từ 21,6% năm 2017 lên 29,5% vào năm 2025, theo Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố, một bước chuyển dịch rõ ràng sau 8 năm thực hiện Đề án hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp.
Thế nhưng, lật mặt sau của bức tranh đó là những khoảng tối không thể bỏ qua.
Theo số liệu mới nhất từ Tổng cục Thống kê (công bố đầu năm 2026), thu nhập bình quân tháng của lao động nữ trong năm 2025 chỉ đạt 7,2 triệu đồng, trong khi con số tương ứng của lao động nam là 9,5 triệu đồng, tức là phụ nữ chỉ kiếm được khoảng 75 đồng trên mỗi 100 đồng mà đồng nghiệp nam nhận được, dù ở cùng vị trí và trình độ. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) năm 2023 cũng xác nhận khoảng cách này ở mức khoảng 13%. Đây không phải con số mới, nhưng sự dai dẳng của nó trong bối cảnh kinh tế số bùng nổ mới là điều đáng lo ngại.
Những đột phá có thật
Thương mại điện tử đã tạo ra một lớp doanh nhân nữ hoàn toàn mới. Không cần mặt bằng đắt tiền, không cần hệ thống phân phối truyền thống phức tạp, chỉ cần một chiếc điện thoại và khả năng kể chuyện hấp dẫn trước camera, nhiều phụ nữ đã xây dựng được cơ sở kinh doanh bền vững. Từ nông sản hữu cơ ở Nghệ An đến thổ cẩm Tây Bắc, từ bánh truyền thống miền Tây đến mỹ phẩm thiên nhiên Đà Lạt, các sản phẩm do phụ nữ làm ra đang tìm được khách hàng trên toàn quốc và cả thị trường xuất khẩu, điều mà trước đây chỉ có thể là giấc mơ.
Fintech đã mở cánh cửa tiếp cận tài chính cho hàng triệu phụ nữ vốn bị hệ thống ngân hàng truyền thống bỏ qua. Các ứng dụng vay vốn vi mô, ví điện tử, thanh toán số đã giúp phụ nữ, đặc biệt ở nông thôn, lần đầu tiên có công cụ quản lý tài chính cá nhân và tiếp cận nguồn vốn kinh doanh mà không cần tài sản thế chấp.
Chính sách cũng đang đi đúng hướng. Ngày 31/10/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính ký Quyết định số 2415/QĐ-TTg phê duyệt Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026 -2035", tiếp nối thành công của Đề án 939 giai đoạn 2017 - 2025. Đề án mới nhấn mạnh vào 5 trụ cột mà Thủ tướng gọi là "5 làm chủ": làm chủ tri thức, kỹ năng; làm chủ khoa học công nghệ và chuyển đổi số; làm chủ tài chính; làm chủ quản trị thông minh; và làm chủ thị trường. Đây là tín hiệu cho thấy Nhà nước đang nhìn nhận phụ nữ không đơn thuần là nhóm cần được bảo vệ, mà là một lực lượng kinh tế chiến lược cần được đầu tư.
Những rào cản chưa ai gọi tên đủ
Tuy nhiên, có những rào cản vẫn tồn tại mà các báo cáo chính sách thường xử lý bằng những câu chữ khô khan, trong khi thực tế lại nặng nề hơn nhiều.
Rào cản đầu tiên là "gánh nặng vô hình". Dù tham gia thị trường lao động với tỷ lệ cao, phụ nữ Việt Nam vẫn đảm nhận phần lớn công việc nội trợ và chăm sóc gia đình không được trả lương. Điều này có nghĩa là một người phụ nữ muốn khởi nghiệp số không chỉ cần vốn và kiến thức, cô ấy cần thêm 5-6 tiếng mỗi ngày mà xã hội mặc nhiên coi là "việc của đàn bà". Không có dữ liệu nào đo được bao nhiêu ý tưởng kinh doanh đã tắt lịm vì người phụ nữ đơn giản là... quá mệt.
Rào cản thứ hai là khoảng cách kỹ năng số theo vùng miền. Trong khi phụ nữ thành thị có học vấn đang thích nghi nhanh với kinh tế số, hàng triệu phụ nữ nông thôn và dân tộc thiểu số vẫn đứng ngoài cuộc cách mạng này. Chuyển đổi số có thể xóa bỏ rào cản địa lý, nhưng nó lại tạo ra một loại rào cản mới: rào cản năng lực số. Người không biết dùng công nghệ không chỉ bị loại khỏi cơ hội mới, họ còn dần mất cả những cơ hội cũ khi thị trường truyền thống co lại.
Rào cản thứ ba là "trần kính" trong doanh nghiệp. Dù phụ nữ chiếm hơn 50% lực lượng lao động, tỷ lệ nữ giới giữ vị trí lãnh đạo cấp cao trong doanh nghiệp, đặc biệt các công ty công nghệ, vẫn còn rất hạn chế. Báo cáo của Grant Thornton Việt Nam năm 2024 cho thấy đây vẫn là khoảng trống lớn ở Việt Nam so với mặt bằng khu vực. Một ngành công nghệ số được xây dựng chủ yếu bởi và cho nam giới sẽ khó tạo ra sản phẩm thực sự phục vụ nhu cầu của phụ nữ.
Để đủ điều kiện "đột phá"
Thực tế cho thấy kinh tế số không tự động bình đẳng hóa. Công nghệ là công cụ trung lập, nó khuếch đại cả cơ hội lẫn bất bình đẳng sẵn có. Một người phụ nữ có học vấn tốt, ở thành thị, có thời gian và tiếp cận internet tốc độ cao sẽ thụ hưởng kinh tế số ở mức tối đa. Một người phụ nữ dân tộc thiểu số, ở vùng sâu, gánh nặng gia đình, không thạo tiếng Kinh, câu chuyện lại hoàn toàn khác.
Vì vậy, để từ "đột phá" không chỉ là khẩu hiệu trong các hội nghị ngày 8/3, cần nhìn thẳng vào ba điểm mấu chốt.
Một là, đào tạo kỹ năng số phải đi kèm với đào tạo quản lý tài chính và kinh doanh. Biết dùng Shopee chưa đủ để làm chủ doanh nghiệp. Nhiều phụ nữ tham gia thương mại điện tử nhưng không có khả năng đọc báo cáo tài chính, lập kế hoạch kinh doanh hay bảo vệ sở hữu trí tuệ của mình, đây là khoảng trống mà các chương trình hỗ trợ cần lấp đầy trước năm 2030.
Hai là, vấn đề "thời gian" của phụ nữ cần được đặt lên bàn nghị sự kinh tế. Không phải ngẫu nhiên mà các quốc gia có tỷ lệ nữ tham gia kinh tế số cao nhất đều là những nơi đầu tư mạnh vào hệ thống chăm sóc trẻ em, người cao tuổi, và khuyến khích nam giới chia sẻ việc nhà. Đây không phải câu chuyện xã hội thuần túy, đây là câu chuyện kinh tế.
Một ngày 8/3 khác
Mỗi năm, cứ đến ngày này, người ta lại nói về "sức mạnh của phụ nữ Việt Nam" với những từ ngữ đẹp đẽ. Không phải lời khen ấy sai, phụ nữ Việt Nam thực sự kiên cường, thích nghi và sáng tạo. Nhưng sức kiên cường ấy phần lớn nảy sinh từ việc phải vượt qua quá nhiều rào cản không đáng có, chứ không phải vì những rào cản đó là cần thiết.
Trong kỷ nguyên mà một thuật toán có thể thay thế hàng trăm công nhân dây chuyền, mà phụ nữ đang chiếm tỷ lệ lớn, câu hỏi về vị trí của phụ nữ trong nền kinh tế số không còn là câu hỏi của giới hay của nhóm. Đó là câu hỏi của cả quốc gia.
