Từng bước hình thành “trung tâm định giá” cho nông sản và nguyên liệu
Tại Việt Nam, sau nhiều năm hình thành và từng bước hoàn thiện, thị trường giao dịch hàng hóa đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với kỳ vọng trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro, nâng cao giá trị xuất khẩu và kết nối sâu hơn với các trung tâm tài chính quốc tế. Theo ghi nhận của Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV), năm 2025 đánh dấu một bước phát triển rõ nét của thị trường giao dịch hàng hóa trong nước cả về quy mô, thanh khoản và mức độ tham gia của nhà đầu tư. Dữ liệu từ MXV cho thấy giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên trong năm đạt khoảng 7.500 tỷ đồng, tăng gần 46% so năm trước. Đáng chú ý, tại thời điểm đóng cửa phiên giao dịch ngày 23/12/2025, tổng giá trị giao dịch toàn thị trường đã vượt mốc 17.000 tỷ đồng, mức cao nhất kể từ khi thị trường giao dịch hàng hóa tập trung đi vào hoạt động tại Việt Nam. Những con số này phản ánh quá trình hội nhập ngày càng sâu của thị trường Việt Nam với các trung tâm giao dịch hàng hóa lớn trên thế giới, đồng thời cho thấy sự trưởng thành của một kênh đầu tư và quản trị rủi ro còn khá mới mẻ đối với nhiều doanh nghiệp trong nước.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động mạnh, đặc biệt là sự lên xuống khó lường của giá năng lượng, kim loại và nông sản, các công cụ giao dịch kỳ hạn và phái sinh ngày càng trở thành “lá chắn” quan trọng giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro giá cả. Một bước đi đáng chú ý của Việt Nam là kế hoạch thí điểm giao dịch hàng hóa vật chất đối với một số mặt hàng nông sản chủ lực từ năm 2026. Theo định hướng này, thị trường sẽ tích hợp các hình thức hợp đồng giao ngay, kỳ hạn và phái sinh trong cùng một hệ sinh thái giao dịch. Mô hình được kỳ vọng sẽ kết nối trực tiếp vùng sản xuất với doanh nghiệp xuất khẩu, các nhà chế biến, hệ thống logistics, kho bãi, ngân hàng và nhà đầu tư tài chính. Nếu vận hành hiệu quả, sàn giao dịch hàng hóa không chỉ đơn thuần là nơi mua bán mà còn trở thành “hệ sinh thái” kinh tế xoay quanh dòng chảy hàng hóa.
Với một quốc gia có lợi thế lớn về nông sản như Việt Nam, việc gia tăng tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu được giao dịch qua sở giao dịch có thể giúp cải thiện giá bán, ổn định đầu ra và giảm phụ thuộc vào các kênh trung gian. Đồng thời, sự phát triển của thị trường này cũng tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ tới các lĩnh vực tài chính, logistics và thương mại nội địa.
Theo bà Vũ Thị Minh Ngọc, Trưởng phòng Hạ tầng thương mại, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), quá trình xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh của Việt Nam đang nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ các đối tác quốc tế.
Tuy nhiên, quá trình phát triển thị trường giao dịch hàng hóa tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là cơ chế quản lý. Hiện, Bộ Công thương được giao quản lý thị trường hàng hóa. Ngân hàng Nhà nước quản lý hoạt động tiền tệ và chuyển tiền ra nước ngoài. Bộ Tài chính phối hợp trong quản lý các sở giao dịch hàng hóa. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia, hoạt động này thường được giao cho một cơ quan duy nhất nhằm bảo đảm tính thống nhất trong quản lý và giám sát. Bên cạnh đó, minh bạch cũng được xem là yếu tố then chốt. Theo các chuyên gia, thị trường chỉ có thể phát triển bền vững khi cơ chế chính sách, hợp đồng giao dịch và quy trình vận hành của sở giao dịch được xây dựng rõ ràng, minh bạch và đáng tin cậy.
Để giải quyết vấn đề này, Bộ Công thương đang tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, trong đó có kế hoạch xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và dự kiến trình Quốc hội vào cuối năm nay. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng nhằm tạo hành lang ổn định cho thị trường, đồng thời tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư quốc tế.
Ở góc nhìn doanh nghiệp công nghệ, ông Đỗ Việt Thành, Giám đốc công nghệ Công ty Cổ phần Công nghệ Thế hệ mới Việt Nam cho rằng, yếu tố công nghệ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của thị trường giao dịch hàng hóa. Theo ông, kinh nghiệm quốc tế cho thấy công nghệ có thể quyết định hơn một nửa sự thành công của các sàn giao dịch phái sinh. Các hệ thống giao dịch hiện đại phải bảo đảm tốc độ xử lý nhanh, tính bảo mật cao và khả năng quản lý rủi ro hiệu quả. Dù vậy, ông Thành nhận định Việt Nam có lợi thế khi lĩnh vực công nghệ đang phát triển nhanh và có khả năng học hỏi từ các thị trường đã có lịch sử hàng trăm năm như Vương quốc Anh. “Rủi ro về công nghệ vừa là thách thức nhưng cũng có thể trở thành điểm mạnh nếu chúng ta tận dụng tốt kinh nghiệm quốc tế”, ông Thành nói.
Xây dựng sàn giao dịch nông sản: Bước tiến nâng giá trị và thương hiệu Việt
Trong nhiều năm qua, Việt Nam đứng trong nhóm xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới về sản lượng, nhưng giá trị thu về vẫn chưa tương xứng. Phần lớn các mặt hàng chủ lực như cà phê, hồ tiêu, gạo… vẫn phụ thuộc vào giá niêm yết trên sàn quốc tế, khiến doanh nghiệp và nông dân trong nước luôn ở thế bị động.
Trước thực trạng này, việc xây dựng và phát triển các sàn giao dịch hàng hóa trong nước được xem là bước đi tất yếu, giúp định hình giá trị thực, giảm rủi ro cho người sản xuất, đồng thời tạo nền tảng cho phát triển chế biến sâu và nâng cao vị thế trên thị trường toàn cầu.
Theo Bộ Công Thương, hiện Việt Nam mới có một số sàn giao dịch hoạt động ở quy mô hạn chế, chủ yếu tập trung vào kim loại và năng lượng. Nhóm nông sản, mặc dù là thế mạnh, vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Thực tế, giá nông sản Việt Nam phần lớn được “định giá hộ” bởi các sàn quốc tế như London (cà phê Robusta), New York (cà phê Arabica) hay Kochi (hồ tiêu). Điều này khiến nông dân và doanh nghiệp phải chấp nhận mức giá bị động, trong khi chi phí sản xuất tăng cao.
Các chuyên gia đánh giá, sàn giao dịch nội địa sẽ giúp hình thành giá chuẩn minh bạch, phản ánh đúng cung – cầu thực tế, đồng thời tạo cơ hội cho doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá thông qua các công cụ phái sinh. Đây cũng là nền tảng để kết nối nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến – xuất khẩu, hình thành chuỗi giá trị bền vững.
Ngành cà phê là ví dụ điển hình. Năm nay, kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam đạt mức cao kỷ lục nhờ giá tăng trên 300% so với trước. Việt Nam hiện là quốc gia xuất khẩu Robusta lớn nhất thế giới, nhưng phần lớn vẫn xuất thô hoặc chế biến sơ. Ông Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, cho biết: Giá cà phê Robusta hiện vẫn dựa trên sàn London, trong khi chi phí và chất lượng sản phẩm trong nước đã khác nhiều. Nếu có một sàn giao dịch cà phê trong nước, giá trị thật của nông sản sẽ được phản ánh chính xác, đồng thời tạo điều kiện phát triển cà phê đặc sản và thương hiệu quốc gia.
Không chỉ cà phê, các mặt hàng như hồ tiêu, gạo, cao su, trái cây cũng đang đối mặt tình trạng tương tự: Xuất khẩu nhiều nhưng phụ thuộc vào giá quốc tế. Tại Bình Phước, sàn giao dịch nông sản tỉnh đã ra đời nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và hợp tác xã tham gia thương mại điện tử, trực tiếp giới thiệu sản phẩm đến người tiêu dùng, giảm chi phí trung gian, kho bãi, tiếp thị và thủ tục hành chính. Bước đầu, sàn đã thu hút 30 doanh nghiệp đăng ký giao dịch các sản phẩm như cà phê, hạt điều, hồ tiêu, mủ cao su và nệm, gối từ nguyên liệu nông sản.
TS. Nguyễn Đức Thành, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Việt Nam (VESS), nhận định: Khi giá nông sản được định hình qua sàn giao dịch nội địa, nông dân chủ động hơn trong sản xuất, doanh nghiệp chế biến có cơ sở lập kế hoạch mua nguyên liệu và Nhà nước có thêm công cụ điều hành thị trường. Đây là nền tảng để phát triển công nghiệp chế biến, tăng giá trị xuất khẩu thay vì chỉ dựa vào sản lượng.
Để sàn giao dịch nông sản nội địa hoạt động hiệu quả, cần có hạ tầng số đồng bộ, kho bãi chuẩn, cơ chế thanh toán và ký quỹ an toàn, cùng sự tham gia chặt chẽ của Nhà nước, doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng. Khi giá minh bạch, doanh nghiệp có thể ký hợp đồng mua nguyên liệu dài hạn, đầu tư chế biến sâu, phát triển sản phẩm đặc sản, hữu cơ hay cà phê hòa tan cao cấp. Nếu triển khai tốt, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm giao dịch nông sản nhiệt đới của khu vực Đông Nam Á, giữ giá trị gia tăng trong nước, nâng tầm thương hiệu và đưa nông sản Việt vươn xa trên bản đồ thế giới.
Việc hình thành sàn giao dịch hàng hóa nông sản không chỉ là nơi mua bán, mà còn là hạ tầng quan trọng để minh bạch giá trị thực, giúp nông dân, doanh nghiệp và Nhà nước cùng chủ động, phát triển bền vững và nâng cao vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
