Vẫn có tâm lý doanh nghiệp Nhà nước dựa Nhà nước
Theo báo cáo của Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, Bộ Tài chính, sau hơn ba thập niên tái cơ cấu, đến nay khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) còn 695 DNNN (497 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước và 198 doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối).
Theo số liệu hợp nhất năm 2024 so với năm 2021, tổng tài sản của khối DNNN tăng khoảng 13%, vốn chủ sở hữu tăng 8%, doanh thu tăng 39% và số nộp ngân sách nhà nước tăng 29%.
Những cái tên như EVN, PetroVietnam, Viettel, VNPT, Vinatex, Vinalines… duy trì vị trí đứng đầu trong các ngành: Điện lực, dầu khí, viễn thông, giao thông vận tải, công nghiệp quốc phòng… và chủ động tham gia hội nhập quốc tế.
Một số tập đoàn kinh tế đã mở rộng đầu tư ra nước ngoài, thiết lập hiện diện thương hiệu tại các thị trường khu vực và quốc tế như: Viettel, PetroVietnam, Tập đoàn công nghiệp Than khoáng sản Việt Nam.
Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng nguồn lực vẫn chưa tương xứng với quy mô tài sản và vị trí mà khu vực DNNN đang nắm giữ. Nhiều doanh nghiệp có vốn rất lớn nhưng tỷ suất sinh lời thấp hơn khu vực tư nhân, năng lực đổi mới sáng tạo còn hạn chế.
Mô hình quản trị doanh nghiệp chậm đổi mới. Tâm lý “dựa dẫm vào Nhà nước” còn tồn tại. Ít DNNN chủ động trong nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển đổi số, xây dựng chiến lược cạnh tranh.
Kết quả thực hiện tái cơ cấu cũng còn xa mục tiêu đề ra. Ngay như giai đoạn giai đoạn 2022-2025, kế hoạch đặt ra là cổ phần hóa 30 doanh nghiệp, sắp xếp lại 8 doanh; thoái vốn nhà nước tại 146 doanh nghiệp. Nhưng đến hết năm 2025 chưa có doanh nghiệp hoàn thành cổ phần hóa và mới hoàn thành việc sắp xếp lại 4 doanh nghiệp, mới hoàn thành thoái vốn tại 17 doanh nghiệp.
Nghẽn ở đâu?
“Chúng tôi đã triển khai đề án cơ cấu lại doanh nghiệp theo kế hoạch, nhưng quá trình thực hiện gặp rất nhiều khó khăn”, chia sẻ từ thực tiễn, ông Nguyễn Vũ Hoan, Thành viên HĐTV Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (VINAFOOD1) cho hay. Việc thoái vốn cũng không được như mong muốn.
“Ngành lương thực có biên lợi nhuận rất mỏng, có thời điểm bán một kg gạo chỉ lãi khoảng 50 đồng. Quy mô vốn của nhiều doanh nghiệp thành viên chỉ từ 5-10 tỷ đồng nên rất khó thu hút nhà đầu tư”, ông Nguyễn Vũ Hoan cho biết.
Nhưng khó khăn lớn nhất là hệ thống chính sách, pháp luật chồng chéo, thường xuyên thay đổi (quy định về đất đai, đầu tư và quản lý vốn nhà nước) khiến việc định giá doanh nghiệp và xử lý tài sản gặp nhiều trở ngại, quá trình cơ cấu doanh nghiệp bị kéo dài.
Ông Đào Trọng Cường, Phó Tổng Giám đốc Vinachem cho biết thêm: Ba vấn đề lớn nhất là cơ chế về tài chính, nguồn vốn và đất đai. Nếu có giải pháp đồng bộ đối với ba lĩnh vực này, đặc biệt là các cơ chế đặc thù hoặc một nghị quyết riêng để xử lý các vướng mắc tồn đọng, quá trình cổ phần hóa và cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước sẽ được đẩy nhanh và hiệu quả hơn.
Khó khăn vướng mắc lớn nữa là quy định về phân công, phân cấp chưa đủ mạnh và thẩm quyền quyết định đầu. Doanh nghiệp không được tự chủ với các quyết định đầu tư lớn, các quyết định mang tính rủi ro. DNNN phải chờ ý kiến của cơ quan đại diện chủ sở hữu và các cơ quan có liên quan.
Cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà nước còn trực tiếp quyết định nhiều vấn đề thuộc lĩnh vực quản trị kinh doanh của doanh nghiệp khiến ranh giới giữa quản lý nhà nước và quản trị doanh nghiệp chưa được tách bạch, làm giảm tính chủ động của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó là tâm lý ngại khó, né tránh, sợ trách nhiệm, thiếu tính chủ động của một số người đứng đầu doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu. Vẫn còn tư tưởng đùn đẩy trách nhiệm đến các Bộ, Thủ tướng Chính phủ và Chính phủ quyết định.
Đổi tư duy từ quản lý sang kiến tạo để tạo những đầu tàu dẫn dắt
Tiến trình tái cơ cấu DNNN đang bước vào giai đoạn mới. Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước (ngày 16/01/2026) đã đề ra nhiều tư duy mới về sắp xếp, chuyển đổi quản trị để DNNN.
TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội nhấn mạnh: Theo tinh thần Nghị quyết 79, mục tiêu cốt lõi của tái cơ cấu DNNN trong giai đoạn mới là phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh và vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo của DNNN.
Dựa vào Nghị quyết 79, GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: Tái cơ cấu DNNN giờ đây không phải là xử lý những tồn tại trong quá khứ mà hướng đến xây dựng khu vực DNNN hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh quốc tế và đủ sức dẫn dắt nền kinh tế; Yêu cầu hình thành các tập đoàn kinh tế đa sở hữu, làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Muốn hiện thực hóa mục tiêu đó, trước hết cần đổi mới mô hình quản lý, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.
“Trong thời gian qua, việc một cơ quan vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước, vừa đại diện chủ sở hữu doanh nghiệp đã tạo ra tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi", làm giảm tính minh bạch và hạn chế tính chủ động của doanh nghiệp”, GS.TS Hoàng Văn Cường nói.
Để nâng cao hiệu quả quản trị, nhiều ý kiến đề xuất sớm nâng cấp Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, cũng được các chuyên gia nhắc lại. Quỹ sẽ được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính.
"Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của DNNN", theo TS Phan Đức Hiếu.
Quan trọng nữa là phải chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, cùng với việc phân định rõ chức năng quản lý và đầu tư vốn, theo GS.Hoàng Văn Cường. Như thế, sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp nhà nước nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò dẫn dắt, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn mới.
Và DNNN cũng cần một sự đánh giá công bằng hơn. Đó là cơ chế đánh giá, không phải chỉ căn cứ vào các chỉ tiêu tài chính ngắn hạn mà cần đánh giá tổng thể hiệu quả phát triển.
“Như thế sẽ tạo dư địa để DNNN mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực có tính rủi ro cao nhưng có ý nghĩa chiến lược như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghiệp nền tảng”, theo TS.Nguyễn Đức Hiển.
Tái cơ cấu DNNN trong giai đoạn mới cần được đo bằng việc tạo dựng được bao nhiêu doanh nghiệp đủ sức mở đường, dẫn dắt và tạo động lực cho tăng trưởng quốc gia, có bao nhiêu những "đầu tàu" đủ sức dẫn dắt nền kinh tế trong kỷ nguyên phát triển mới.
