Năm nay, toàn thành phố có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi tổng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 của tất cả loại hình giáo dục chỉ khoảng 127.000 em. Trong đó, 124 trường THPT công lập tuyển 81.448 học sinh; 89 trường tư thục tuyển hơn 34.000 chỉ tiêu; còn lại là các trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên.
Như vậy, tỷ lệ học sinh có suất vào trường công lập chỉ đạt khoảng 55% - mức thấp nhất trong vòng 10 năm qua.
Điều đáng nói, dù Hà Nội đã liên tục mở rộng quy mô tuyển sinh, tốc độ tăng vẫn chưa theo kịp số lượng học sinh tốt nghiệp THCS. Trong một thập kỷ, số học sinh lớp 9 tăng hơn 66.000 em, nhưng chỉ tiêu vào lớp 10 công lập chỉ tăng khoảng 27.000 em.
Áp lực này được dự báo chưa dừng lại. Theo số liệu học sinh vào lớp 6 năm 2023, đến năm 2027, Hà Nội có thể có gần 190.000 học sinh tốt nghiệp THCS. Giai đoạn 2028-2030, quy mô học sinh lớp 9 dự kiến duy trì khoảng 160.000 em mỗi năm, cao hơn khoảng 20.000 em so với hiện nay.
Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng “nút thắt” của tuyển sinh lớp 10 không chỉ nằm ở số lượng trường lớp, mà còn ở tư duy giáo dục và sự chênh lệch niềm tin giữa các loại hình trường học.
TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý học Việt Nam, người sáng lập Trường THPT Đinh Tiên Hoàng nhận định, Hà Nội thực tế không thiếu chỗ học, nhiều trường được đầu tư cơ sở vật chất khang trang, đội ngũ giáo viên cũng ngày càng được nâng chất lượng. Tuy nhiên, “cơn sốt” vào trường công vẫn chưa hạ nhiệt.
Theo ông, điều cần đặt ra là vì sao phụ huynh vẫn đổ dồn vào trường công lập, bất chấp hệ thống ngoài công lập ngày càng mở rộng. Đây là vấn đề không thể giải quyết trong ngày một ngày hai, nhưng nếu kiên trì thay đổi nhận thức và cải thiện chất lượng đồng đều giữa các trường, áp lực có thể từng bước được tháo gỡ.
Ông cũng cho rằng áp lực giáo dục hiện nay không chỉ tập trung ở kỳ thi lớp 10. Tại các khu công nghiệp, khu lao động đông dân cư, nhiều gia đình vẫn thiếu trường học cho con em; trong khi trẻ khuyết tật cũng chưa có nhiều cơ hội tiếp cận các trường chuyên biệt phù hợp.
“Tinh thần quan trọng nhất là mọi học sinh đều phải có môi trường học tập phù hợp để phát triển, chứ không chỉ chạy theo trường công hay trường top”, TS Nguyễn Tùng Lâm nói.
Theo chuyên gia này, để giảm áp lực tuyển sinh lớp 10, trước hết cần thay đổi nhận thức của phụ huynh và học sinh về mục tiêu học tập. Việc học không chỉ để thi đỗ hay vào trường nổi tiếng, mà phải hướng tới phát triển năng lực, phẩm chất và khả năng tự chủ của học sinh.
Ông cũng nhấn mạnh cần xóa bỏ khoảng cách tâm lý giữa trường công và trường tư. Theo đó, trường nào đáp ứng được chất lượng giáo dục đều đáng để phụ huynh lựa chọn. Tuy nhiên, để làm được điều này, Hà Nội cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp cho khối ngoài công lập, đồng thời tăng quyền tự chủ cho trường công đi kèm trách nhiệm giải trình.
Một vấn đề khác được TS Nguyễn Tùng Lâm đặc biệt lưu ý là cách kiểm tra, đánh giá học sinh hiện nay vẫn quá nặng thi cử. Điều này khiến nhiều trường THCS chỉ tập trung “luyện” cho nhóm học sinh thi trường công để giữ thành tích, trong khi những em không theo hướng thi cử dễ bị bỏ quên.
Ông cho rằng về lâu dài, cần xây dựng hệ thống đánh giá minh bạch, phản ánh đúng năng lực học sinh thay vì phụ thuộc quá nhiều vào một kỳ thi duy nhất. Khi việc đánh giá được thực hiện nghiêm túc, có thể tiến tới giảm dần vai trò của kỳ thi tuyển sinh lớp 10 như hiện nay.
Đồng quan điểm, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, áp lực vào lớp 10 thực chất là câu chuyện của phân luồng và quan niệm xã hội về thành công.
Theo ông, hệ thống giáo dục hiện vẫn đang “thắt cổ chai” ở bậc THPT công lập. Trong khi nhiều trường nội thành có tỷ lệ chọi rất cao, không ít nơi khác lại thiếu học sinh do chênh lệch chất lượng.
Ông cũng cho rằng cơ chế tuyển sinh hiện nay còn nhiều bất cập khi phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một kỳ thi duy nhất. Việc công bố tỷ lệ chọi nhưng không cho điều chỉnh nguyện vọng khiến học sinh khó có cơ hội cân đối lựa chọn.
“Xã hội vẫn quá coi trọng điểm số, coi học nghề là thất bại. Trong khi ở nhiều quốc gia, lao động kỹ thuật và tay nghề cao lại có cơ hội việc làm, thu nhập rất tốt”, PGS.TS Trần Thành Nam nói.
Theo ông, để giảm áp lực từ gốc rễ, Hà Nội cần đồng thời mở rộng trường lớp, nâng chất lượng giáo dục ngoài công lập và làm thực chất công tác hướng nghiệp sau THCS. Học sinh theo học giáo dục nghề nghiệp hay giáo dục thường xuyên vẫn phải có cơ hội học tiếp lên cao đẳng, đại học và phát triển nghề nghiệp lâu dài.
Bên cạnh đó, chuyên gia này đề xuất đổi mới cơ chế kiểm tra, đánh giá theo hướng sử dụng nhiều nguồn dữ liệu hơn thay vì phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất. Hồ sơ học tập, đánh giá năng lực định kỳ hay các bài kiểm tra thích ứng bằng công nghệ có thể trở thành cơ sở hỗ trợ tuyển sinh trong tương lai.
Theo các chuyên gia, những giải pháp nói trên không phải quá mới, nhưng điều quan trọng là phải được thực hiện đồng bộ và có lộ trình rõ ràng. Khi chất lượng trường học được kéo gần, phân luồng trở nên thực chất và xã hội thay đổi tư duy về thành công, áp lực vào lớp 10 công lập mới có thể giảm nhiệt.
