(NB&CL) Ngành báo chí truyền thống từ lâu đã được xem là nguồn ánh sáng cung cấp tin tức xác thực và khách quan. Tuy nhiên, phần lớn cộng đồng không còn đón nhận trực tiếp nguồn tin tức này, mà thường thông qua các “lăng kính thứ ba” giàu sắc màu và hấp dẫn hơn, nhưng dễ bị méo mó và thậm chí độc hại.
Những “lăng kính” tin tức mạnh mẽ và huyền ảo
Nếu nhìn vào những dòng trạng thái, những video sinh động về mọi thứ, gồm tin tức, tràn ngập trên các nền tảng truyền thông xã hội ngày nay, tin tức truyền thống thật khô khan. Bản chất báo chí truyền thống cơ bản cũng không phải là sản phẩm dễ tiêu thụ, giống như sách vở vậy.
Chưa bao giờ công chúng lại bị lôi cuốn vào dòng tin tức mạnh mẽ đến thế. Chỉ một sự việc đủ hấp dẫn nào đó, từ một bê bối của một ngôi sao… đến một cá nhân bình thường, cũng khiến cả xã hội biết đến, rồi bàn tán, bình luận thậm chí đánh giá.
Đó là điều vô cùng tích cực mà mạng xã hội, các nền tảng chia sẻ mang lại cho thế giới, giúp khuếch đại thông tin, giúp tin tức trở nên đa sắc màu và tạo ra một sự bùng nổ truyền thông chưa từng có. Hiện, hầu như mọi người đều đang chăm chú đọc hoặc xem tin tức hàng ngày, hàng giờ trên các “cuộn tin” mạng xã hội.
Chưa bao giờ công chúng lại bị lôi cuốn vào dòng tin tức mạnh mẽ đến thế. Chỉ một sự việc đủ hấp dẫn nào đó, từ một bê bối của một ngôi sao… đến một cá nhân bình thường, cũng khiến cả xã hội biết đến, rồi bàn tán, bình luận thậm chí đánh giá. Đó là bởi ánh sáng tin tức khi đi qua các lăng kính và quan điểm của những “nhà báo công dân”, những người có ảnh hưởng (influencer), những KOL đầy cá tính... đã trở nên giàu sức lan tỏa và dễ dàng hấp thụ với mọi người. Nói cách khác, tin tức trên mạng xã hội lôi cuốn, đa dạng hơn nhiều so với những dòng chữ đơn điệu, đầy nguyên tắc và không có tính tương tác của báo chí truyền thống.
Hiện, ngày càng nhiều người tiêu thụ tin tức thông qua “lăng kính” của bên thứ ba. Theo Báo cáo tin tức số 2025 của Viện báo chí Reuters, chỉ 29% độc giả tại Mỹ truy cập tin tức qua các trang web hoặc ứng dụng tin tức truyền thống, trong khi đại đa số (61%) sử dụng các nền tảng của bên thứ ba như Facebook, YouTube, X, Instagram và TikTok để tiếp cận tin tức. Xu hướng này đặc biệt rõ rệt ở nhóm độc giả trẻ tuổi. Tỷ lệ này cũng tương tự ở phần lớn các quốc gia khác.
Ở các quốc gia Philippines, Thái Lan, Kenya và Ấn Độ, nhiều người thích xem tin tức hơn là đọc. Sự thay đổi này thúc đẩy sự dịch chuyển sang nội dung do những người sáng tạo có cá tính dẫn dắt. Ví dụ, tại Pháp, nhà sáng tạo tin tức trẻ tuổi Hugo Travers (HugoDécrypte) tiếp cận 22% nhóm dưới 35 tuổi thông qua YouTube và TikTok, đạt mức độ tiếp cận tương đương hoặc cao hơn nhiều tổ chức tin tức chính thống của Pháp. Tương tự, tại Thái Lan, những người có cá tính nổi bật như Kanchai Kamnerdploy được 60% người Thái được khảo sát biết đến.
Mối đe dọa lớn nhất thế giới
Không có gì để phủ nhận các cá nhân có ảnh hưởng và nổi tiếng đã giúp lan tỏa tin tức, giúp màu sắc tin tức trở nên sống động hơn, song bên cạnh đó sự chính xác và giá trị báo chí của những tin tức đó cũng rất mong manh. Đơn giản vì chẳng có ai kiểm soát hay xác minh các tin tức trước khi họ đưa ra. Thậm chí, không thiếu những KOL trên mạng xã hội đang bình phẩm, đánh giá và thậm chí phán xét về mọi vấn đề trước hàng nghìn, hàng triệu công chúng, dù họ không hề có chuyên môn hay sự hiểu biết thực sự về lĩnh vực đó.
Thật đáng lo với cộng đồng và giới truyền thông, khi người dùng còn đang hấp thụ tin tức qua những thông tin được phát ra bởi những “thầy bói xem voi”. Nghiên cứu của Pew chỉ ra rằng 77% những người có sức ảnh hưởng (influencers) trong lĩnh vực tin tức không hề có kinh nghiệm hay nghiệp vụ làm báo. Trong khi đó, theo báo cáo của UNESCO, 62% influencer không xác thực nội dung trước khi đăng tải.
Theo Báo cáo tin tức số 2025 của Viện Reuters, khi nói đến các nguồn thông tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm, những người có ảnh hưởng trực tuyến và những người nổi tiếng cá nhân được xem là mối đe dọa lớn nhất trên toàn thế giới (47%). Mức độ lo ngại này đặc biệt cao ở các quốc gia châu Phi như Nigeria (58%) và Kenya (59%).
Chính sự bóp méo thông tin thường xuyên từ lăng kính thứ ba đang ngày càng lấy đi niềm tin của công chúng vào tin tức nói chung, bởi thực tế họ gần như đang chỉ tiếp nhận tin tức kiểu “lúc đúng lúc sai” trên các “cuộn tin” mạng xã hội. Theo khảo sát năm 2025 của Viện báo chí Reuters, hơn một nửa số mẫu khảo sát toàn cầu (58%) lo ngại về khả năng phân biệt giữa tin tức thật và tin tức giả trên mạng. Mối lo ngại này đang gia tăng ở nhiều nơi, ví dụ, tại Mỹ, tỷ lệ này lên tới 73%.
Khi thông tin bị thao túng bởi AI
Thách thức với thế giới truyền thông càng lớn và phức tạp hơn vào năm 2025 bởi sự bùng nổ của AI và các công cụ tự động đăng bài, bình luận và thậm chí phán xét. Để rồi, “sự kết hợp nguyên tử” đó đang khiến bất cứ một tin tức nào cũng có thể trở thành nơi của sự nghi ngờ, tranh cãi và thậm chí miệt thị nhau - các yếu tố luôn nằm trong sự ưu tiên của các thuật toán đề xuất mạng xã hội.
Điều đáng sợ là với sự phát triển và khả năng dễ tiếp cận của AI, thì không cần một nhóm công nghệ, mà bất cứ một nhóm người nào, thậm chí một cá nhân cũng có thể tạo ra cả một xu hướng và thao túng tin tức trên không gian mạng. Chỉ vài phút, một công cụ AI có thể tự động tạo ra hàng trăm bài đăng, hàng nghìn bình luận, nhằm phục vụ những mục đích khác nhau, đủ sức thao túng cả cộng đồng.
Đó không chỉ là thách thức duy nhất với truyền thông trong kỷ nguyên bùng nổ AI. Hiện nay, ngay cả những ông lớn công nghệ (Big Tech), những tập đoàn tạo ra chính các mô hình AI, cũng đang tranh nhau giành giật giá trị, công sức và sự sáng tạo của báo chí truyền thống để tạo ra những công cụ “tóm tắt AI”, nhằm cung cấp thông tin hoặc tin tức báo chí cho người dùng của mình, từ Meta, Google cho đến OpenAI.
Đó cũng là những “lăng kính thứ ba” phản chiếu ánh sáng tin tức truyền thống: đầy tiện lợi, dễ tiêu thụ, song cũng chứa đựng nhiều nguy cơ sai lệch thông tin, đồng thời tác động tiêu cực và thậm chí ảnh hưởng tới sự tồn vong của báo chí - khi lấy đi hầu hết lượng truy cập, khiến nguồn thu báo chí sụt giảm nghiêm trọng.
Các thống kê khác cho thấy, người dùng Google gặp tóm tắt AI chỉ nhấp vào một liên kết tìm kiếm truyền thống trong 8% số lần truy cập. Ngược lại, những người không gặp tóm tắt AI nhấp vào kết quả tìm kiếm gần gấp đôi (15% số lần truy cập).
Người dùng cũng hiếm khi nhấp vào một liên kết trong chính bản tóm tắt AI đó, chỉ xảy ra trong 1% số lần truy cập. Hiện tượng này tạo ra nguy cơ “Trắng truy cập” hay “Báo chí Zero” (Journalism Zero), một tình huống mà công sức và chi phí sản xuất tin tức chất lượng không được đền đáp, vì thông tin đã bị chặn lại và tóm tắt bởi “lăng kính AI”.
Người ảnh hưởng cần có trách nhiệm, tại sao không?
Tất nhiên, sẽ chẳng thể đòi hỏi và chẳng ai mong muốn truyền thông sẽ trở lại chỉ với những bài viết văn bản hay các bản tin truyền hình đơn điệu. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta để mặc các mạng xã hội, các KOL… không phải chịu trách nhiệm gì và được “tự do” truyền thông trên toàn cầu, cũng như ở từng quốc gia.
Hiện, các tổ chức báo chí đang tăng cường sự hiện diện trên các nền tảng xã hội để giành lại độc giả, cũng như muốn đưa tin tức chính xác đến với cộng đồng và tạo ra một mặt trận để đấu tranh với tin giả, sai lệch và độc hại. Thậm chí, nhiều tờ báo còn đã xem các mạng xã hội, nền tảng chia sẻ như mặt trận thông tin chính của mình.
Đến lúc này, có thể nói báo chí phần nào đã thành công trong việc giành lại sự quan tâm của công chúng, thông qua việc đồng loạt xuất hiện tích cực trên mạng xã hội và thậm chí cũng đưa tin theo kiểu mạng xã hội. Các kênh tin tức truyền thống, từ quy mô toàn cầu đến địa phương (gồm Việt Nam) đều có lượng đăng ký lớn, nhận được sự tin tưởng trở lại của độc giả.
Nhưng chỉ với sự đổi mới mạnh mẽ của báo chí truyền thống là chưa đủ. Trong một thế giới mà triệu, triệu người đều đang “làm truyền thông”, đang tự do khuếch đại, và thậm chí sẵn sàng bóp méo tin tức, thì bản thân các tổ chức báo chí dù cố gắng đến đâu cũng chỉ là những “hạt cát giữa sa mạc”.
Sự vào cuộc của các nhà hoạch định chính sách, các nhà lập pháp với các quy định căn cơ nhằm kiểm soát các nguồn tin trên mạng xã hội mới là điều cần thiết và mang giá trị lâu dài. Hiện, không ít các quốc gia đã đề xuất hoặc đưa ra quy định yêu cầu những nhà sáng tạo nội dung, những người có ảnh hưởng đưa tin trên mạng cần có những điều kiện và trách nhiệm về báo chí, cũng như có bằng cấp chuyên môn về lĩnh vực mà họ muốn truyền đạt thông tin đến công chúng.
Ví dụ, tại UAE, theo luật mới áp dụng từ năm 2025, người làm nội dung chuyên nghiệp, gồm những người có ảnh hưởng và nhà sáng tạo nội dung, muốn đăng tải nội dung thương mại, quảng cáo, hoặc nội dung có “tác nghiệp truyền thông” phải có giấy phép liên quan. Trong khi đó, Trung Quốc vào năm 2025 cũng đã ban hành quy định yêu cầu những “influencer”, người đăng nội dung trên mạng xã hội nếu muốn thảo luận, bình luận, đưa tin về các chủ đề “nghiêm túc hoặc chuyên môn” như y tế, luật pháp, giáo dục, tài chính... phải có “bằng cấp chuyên môn, chứng chỉ nghề nghiệp hoặc giấy phép liên quan”.
Như đã nói, các tổ chức báo chí truyền thống, cũng như chính các cơ quan nhà nước ở từng quốc gia đều đang tích cực trực tiếp đưa tin tức của mình đến với cộng đồng trên mạng xã hội, để phản bác hoặc tìm cách che lấp đi những thông tin xuyên tạc, ngăn chặn dòng chảy thông tin cực đoan và độc hại. Tuy nhiên, tất cả chỉ là cách làm mang tính tình thế.
Chỉ khi nào các “kênh thông tin”, những người có ảnh hưởng, các KOL... trên các mạng xã hội cùng phải chịu trách nhiệm và đạo đức truyền thông, thì nền truyền thông ở quốc gia đó mới thực sự lành mạnh, mang lại giá trị tốt đẹp, nhân văn; mới thực sự trở thành những lăng kính khuếch tán và khúc xạ tin tức có ích cho cộng đồng.
Báo chí cần yêu cầu các nền tảng chia sẻ lợi nhuận
Việc các tổ chức báo chí nếu chỉ dừng lại ở việc đưa tin, video ngắn nhanh và gần như phi lợi nhuận để giành lại sự chú ý và độc giả trên các mạng xã hội, dù rất cần thiết lúc này, song không phải là hướng đi bền vững về cả nghề nghiệp lẫn tài chính. Nền báo chí dù ở quốc gia nào cũng cần có sự đồng hành, hỗ trợ của các nhà hoạch định chính sách, các nhà lập pháp, để yêu cầu các nền tảng truyền thông xã hội có trách nhiệm với sản phẩm báo chí (nội dung, hình ảnh, video...) bị người dùng “tự do” đưa lên các nền tảng.
