Từ những website chiếu phim lậu thu hút hàng triệu lượt truy cập, những đầu sách bị in lậu và phát hành tràn lan trên thị trường, đến việc sao chép nội dung trên môi trường số mà không xin phép tác giả, câu chuyện bản quyền đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với quá trình phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo ở Việt Nam.
Trao đổi với phóng viên, TS. Nguyễn Ánh Hồng, nguyên Trưởng khoa Văn hóa phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, tình trạng vi phạm bản quyền kéo dài trong nhiều năm qua không chỉ phản ánh những bất cập trong công tác quản lý mà còn cho thấy những hạn chế trong văn hóa ứng xử đối với tài sản trí tuệ của một bộ phận người dân trong xã hội.
Khi sự dễ dãi trở thành thói quen
Trong nhiều năm, việc sử dụng phim lậu, tải nhạc miễn phí từ các nguồn không được cấp phép hay sao chép nội dung trên internet dường như đã trở thành điều quen thuộc đối với không ít người.
Phân tích nguyên nhân của thực trạng này, TS. Nguyễn Ánh Hồng cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở khía cạnh pháp lý mà còn liên quan đến nhận thức văn hóa.
“Trong một thời gian dài, công tác quản lý vẫn chịu ảnh hưởng bởi tư duy cảm tính, nặng về sự nể nang, ‘dĩ hòa vi quý’, dẫn đến việc thiếu những cơ chế đủ mạnh để phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ”, TS. Nguyễn Ánh Hồng chia sẻ.
Theo bà Hồng, không chỉ cơ quan quản lý mà ngay cả công chúng cũng có phần dễ dãi trước các hành vi xâm phạm bản quyền. Trong lĩnh vực nghệ thuật, điện ảnh hay văn hóa nói chung, nhiều người chưa thực sự nhạy cảm để nhận diện những dấu hiệu sao chép hoặc sử dụng trái phép chất xám của người khác.
“Thậm chí, khi phát hiện vi phạm, không ít người vẫn có tâm lý xuê xoa, cho rằng ‘sao chép một chút cũng không sao’, từ đó bỏ qua hoặc không đòi hỏi sự minh bạch cần thiết”, TS Nguyễn Ánh Hồng nhấn mạnh.
Sự dễ dãi ấy, nếu kéo dài, có thể hình thành một môi trường xã hội mà ở đó việc tôn trọng thành quả lao động sáng tạo không được xem là một chuẩn mực văn hóa. Khi đó, hành vi vi phạm bản quyền không còn bị nhìn nhận là sai trái mà dần trở thành một thói quen được chấp nhận ngầm.
Thực tế cho thấy câu chuyện bản quyền đã tồn tại dai dẳng trong nhiều lĩnh vực. Trong âm nhạc, từng xuất hiện không ít tranh cãi liên quan đến nghi vấn đạo nhạc. Trong xuất bản, sách lậu vẫn được bày bán công khai ở nhiều nơi. Có những đầu sách chính thống rất khó tìm nhưng các bản in sao chép trái phép lại xuất hiện tràn lan trên thị trường.
Những hiện tượng đó cho thấy vẫn còn những khoảng trống trong cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng như trong nhận thức xã hội về giá trị của lao động sáng tạo.
Công nghệ không phải là "cái cớ" cho hành vi vi phạm
Chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống và cả văn hóa. Các nền tảng trực tuyến giúp người dùng tiếp cận thông tin, giải trí và tri thức nhanh chóng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, cùng với sự thuận tiện ấy là nguy cơ gia tăng các hành vi sao chép, phát tán nội dung trái phép.
Theo TS. Nguyễn Ánh Hồng, ranh giới giữa sự tiện lợi của công nghệ và hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận một cách rõ ràng.
“Công nghệ giúp việc tiếp cận và chia sẻ thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng đồng thời cũng khiến hành vi sao chép, phát tán trái phép nội dung diễn ra nhanh chóng và trên quy mô rộng hơn”, bà nhận định.
“Việc sao chép trái phép không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho người sáng tạo mà còn làm tổn hại đến giá trị tinh thần của tác phẩm” - TS. Nguyễn Ánh Hồng.
Điều đáng lo ngại là những hành vi vi phạm trên môi trường số đang có nguy cơ hình thành thói quen ứng xử thiếu tôn trọng đối với các sản phẩm sáng tạo.
Nhiều người cho rằng việc tải một bộ phim miễn phí, chia sẻ một cuốn sách điện tử không bản quyền hay sử dụng hình ảnh, bài viết của người khác mà không xin phép là hành động “không gây hại cho ai”. Tuy nhiên, đằng sau mỗi sản phẩm văn hóa là công sức, thời gian, chất xám và cả nguồn lực tài chính của những người sáng tạo.
Trong bối cảnh hiện nay, văn hóa đã trở thành một ngành công nghiệp quan trọng. Các sản phẩm văn hóa là những hàng hóa đặc biệt, vừa mang giá trị kinh tế, vừa mang giá trị tinh thần.
Việc sao chép trái phép không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho người sáng tạo mà còn làm tổn hại đến giá trị tinh thần của tác phẩm. Bởi vậy, việc bảo vệ bản quyền không thể chỉ dựa vào ý thức tự giác của cá nhân mà cần được hỗ trợ bởi những cơ chế quản lý hiệu quả, phù hợp với bối cảnh công nghệ số đang phát triển từng ngày.
Xử lý nghiêm để tạo hiệu ứng giáo dục xã hội
Thời gian gần đây, nhiều vụ việc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đã được cơ quan chức năng xử lý quyết liệt hơn. Đây được xem là tín hiệu tích cực trong nỗ lực xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh và minh bạch.
Đánh giá về xu hướng này, TS. Nguyễn Ánh Hồng bày tỏ sự đồng tình với các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm: “Tôi hoàn toàn đồng tình với việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ”.
Tuy nhiên, việc xử lý mới chỉ là một phần của vấn đề. Quan trọng không kém là cần công khai thông tin về các vụ việc để tạo hiệu ứng giáo dục và nâng cao nhận thức xã hội.
“Bên cạnh việc xử lý, cần công khai đầy đủ thông tin về các vụ việc để tạo hiệu ứng giáo dục và nâng cao nhận thức xã hội”, TS. Nguyễn Ánh Hồng chia sẻ.
Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, sức mạnh của dư luận có khả năng tác động mạnh mẽ đến hành vi của cá nhân và tổ chức. Khi những vụ việc vi phạm được công khai minh bạch, người dân sẽ hiểu rõ hơn về hậu quả của việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, từ đó nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật.
Đối với doanh nghiệp, việc bị phát hiện và công khai hành vi vi phạm bản quyền không chỉ kéo theo các chế tài pháp lý mà còn ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu. Đây chính là yếu tố tạo ra sức răn đe hữu hiệu, góp phần xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng.
Một xã hội thượng tôn pháp luật không chỉ dựa trên những bản án hay mức xử phạt, mà còn dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng trong việc bảo vệ các giá trị đúng đắn. Trong đó, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ cần được xem là một chuẩn mực văn hóa hiện đại.
Bảo vệ bản quyền là bảo vệ tương lai của công nghiệp văn hóa
“Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là bảo vệ thành quả lao động của cá nhân và tổ chức sáng tạo, mà còn là bảo vệ hình ảnh, uy tín và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế” - TS. Nguyễn Ánh Hồng.
Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng, đóng góp ngày càng lớn vào tăng trưởng quốc gia. Đồng thời, kinh tế sáng tạo cũng được xác định là một trong những động lực phát triển mới trong thời đại số.
Tuy nhiên, những mục tiêu này sẽ khó có thể đạt được nếu môi trường sáng tạo không được bảo vệ bằng một hệ thống bản quyền hiệu quả.
Theo TS. Nguyễn Ánh Hồng, hệ lụy đầu tiên của việc không tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ là làm suy giảm động lực sáng tạo. "Một môi trường thiếu công bằng, thiếu minh bạch và không bảo vệ đầy đủ quyền lợi của người sáng tạo sẽ khó có thể phát triển bền vững", Tiến sĩ nhận định.
Đối với các nghệ sĩ, nhà văn, nhạc sĩ, đạo diễn hay những người hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo, sự ghi nhận và bảo vệ thành quả lao động là điều kiện tiên quyết để họ tiếp tục cống hiến. Khi tác phẩm liên tục bị sao chép, khai thác trái phép mà không được bảo vệ hiệu quả, niềm tin của người sáng tạo sẽ bị ảnh hưởng.
Rộng hơn, vấn đề bản quyền còn liên quan trực tiếp đến hình ảnh quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào các hiệp định thương mại tự do và mạng lưới hợp tác toàn cầu, mức độ tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ được xem là một tiêu chí quan trọng để đánh giá môi trường đầu tư và năng lực sáng tạo của quốc gia.
TS. Nguyễn Ánh Hồng cho rằng các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ kéo dài có thể làm suy giảm niềm tin của các đối tác quốc tế, đồng thời tạo ra những đánh giá chưa tích cực về môi trường sáng tạo tại Việt Nam.
“Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là bảo vệ thành quả lao động của cá nhân và tổ chức sáng tạo, mà còn là bảo vệ hình ảnh, uy tín và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế”, TS. Nguyễn Ánh Hồng nói.
Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, tài sản quý giá nhất của mỗi quốc gia không chỉ là tài nguyên thiên nhiên hay nguồn vốn đầu tư mà còn là năng lực sáng tạo của con người. Muốn khơi dậy và phát huy nguồn lực đó, cần xây dựng một môi trường mà ở đó mọi giá trị sáng tạo đều được tôn trọng, bảo vệ và ghi nhận xứng đáng.
Bởi vậy, xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền không chỉ là câu chuyện của các cơ quan quản lý hay của riêng những người sáng tạo. Đó là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Chỉ khi quyền sở hữu trí tuệ thực sự được coi trọng, Việt Nam mới có thể tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và nâng cao vị thế quốc gia trong thời đại số.
