Các tác phẩm tham dự Giải Báo chí Quốc gia suốt hai thập kỷ qua đã bao quát gần như toàn bộ những vấn đề lớn của đất nước
Là người đồng hành trọn vẹn với chặng đường 20 năm của Giải Báo chí Quốc gia, từng giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội đồng Chung khảo, nhà báo Nguyễn Thế Kỷ cho rằng nếu đặt trong dòng chảy hơn 40 năm đổi mới đất nước, có thể thấy 20 năm của Giải Báo chí Quốc gia cũng chính là 20 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam song hành cùng những chuyển động lớn của đời sống xã hội.
Theo ông, đây không chỉ là giải thưởng nghề nghiệp lớn nhất của báo chí cả nước mà còn là nơi phản chiếu rõ nhất bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội, trình độ nghề nghiệp và sự trưởng thành của đội ngũ người làm báo Việt Nam qua từng giai đoạn phát triển của đất nước.
“Qua từng mùa giải có thể nhìn thấy rất rõ diện mạo của nền Báo chí Cách mạng Việt Nam trong từng thời kỳ”, ông nói.
Theo nhà báo Nguyễn Thế Kỷ, các tác phẩm tham dự Giải Báo chí Quốc gia suốt hai thập kỷ qua đã bao quát gần như toàn bộ những vấn đề lớn của đất nước: từ tuyên truyền đường lối, chính sách, phản ánh công cuộc đổi mới và các thành tựu phát triển; cổ vũ nhân tố mới, gương người tốt việc tốt; cho tới đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và những biểu hiện suy thoái trong xã hội.
Nhiều tác phẩm, theo ông, đã thể hiện rất rõ tính chiến đấu của Báo chí Cách mạng khi không né tránh các vụ việc lớn, những vấn đề gai góc hay những sai phạm liên quan tới cả cán bộ giữ cương vị cao.
“Báo chí thực sự là lực lượng đi đầu trên mặt trận tư tưởng, góp phần bảo vệ cái đúng, đấu tranh với cái sai và thúc đẩy sự minh bạch trong đời sống xã hội”, ông nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, nhà báo Nguyễn Thế Kỷ cho rằng một dấu ấn rất rõ của báo chí nhiều năm qua là ngày càng hướng mạnh hơn về con người và đời sống dân sinh. Từ những tác phẩm viết về người có công, gia đình chính sách, người yếu thế, nạn nhân chất độc da cam cho tới các hoạt động nhân đạo trong thiên tai, bão lũ hay đại dịch COVID-19, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ thông tin mà còn trực tiếp lan tỏa tinh thần sẻ chia và huy động nguồn lực xã hội hỗ trợ cộng đồng.
Theo ông, các tác phẩm dự giải cũng cho thấy báo chí ngày càng phát huy rõ vai trò phản biện xã hội, trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới thông qua các tác phẩm thông tin đối ngoại có sức lan tỏa rộng rãi.
Đặc biệt, chủ quyền quốc gia, biên giới, biển đảo luôn là một mạch chủ đề lớn được nhiều cơ quan báo chí theo đuổi bền bỉ trong suốt 20 năm qua.
Nhìn từ các tác phẩm tham dự giải, nhà báo Nguyễn Thế Kỷ cũng ghi nhận sự trưởng thành rất nhanh của đội ngũ người làm báo Việt Nam trong môi trường truyền thông hiện đại, từ kỹ năng tác nghiệp, ứng dụng công nghệ đến khả năng làm báo đa phương tiện và hội nhập quốc tế.
“Một thế hệ người làm báo mới đang hình thành - hiện đại hơn, chuyên nghiệp hơn nhưng vẫn giữ được bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và tinh thần dấn thân của báo chí cách mạng Việt Nam”, ông nhận định.
Tôn vinh những tác phẩm đồng hành cùng thời cuộc, khơi mở hướng đi mới cho báo chí
Theo bà Vũ Việt Trang, Tổng Giám đốc TTXVN, thành viên Hội đồng chung khảo Giải Báo chí Quốc gia, trong 20 năm qua, giải thưởng đã không ngừng đổi mới để theo kịp sự phát triển của báo chí hiện đại. Tuy nhiên, dù loại hình hay phương thức thể hiện có thay đổi, giá trị cốt lõi của giải thưởng vẫn là tôn vinh những tác phẩm phản ánh chân thực hơi thở đất nước, chuyển tải tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nguyện vọng của nhân dân.
“Nhìn lại 20 năm, những tác phẩm được vinh danh đều gắn rất chặt với những vấn đề lớn của đất nước trong từng giai đoạn phát triển”, bà nhận định.
Theo bà Vũ Việt Trang, đằng sau mỗi tác phẩm là sự dấn thân và lao động nghề nghiệp bền bỉ của người làm báo. Có những phóng viên có mặt ở tâm lũ, tâm bão, những điểm nóng thiên tai, dịch bệnh; có những tác giả theo đuổi các tuyến bài điều tra trong nhiều năm để làm rõ bản chất vấn đề; cũng có những người lặng lẽ bám cơ sở, phản ánh những chuyển động từ thực tiễn cuộc sống.
“Những tác phẩm được tôn vinh không chỉ được đầu tư công phu về hình thức thể hiện, mà trước hết phải cho thấy trách nhiệm xã hội, tinh thần dấn thân và sự kiên trì đi đến tận cùng vấn đề của người làm báo”, bà nhấn mạnh.
Những năm gần đây, đất nước bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng với nhiều chủ trương lớn như sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy, cải cách thể chế và chuyển đổi số. Đây cũng là những vấn đề được báo chí bám sát và phản ánh đậm nét. Điều đáng ghi nhận là trong khi chính các cơ quan báo chí cũng đang thực hiện tinh gọn tổ chức, đội ngũ người làm báo vẫn tiếp tục có mặt ở những nơi thực tiễn đang vận động mạnh mẽ nhất, tạo diễn đàn để người dân, chuyên gia và nhà quản lý cùng trao đổi, hiến kế cho sự phát triển của đất nước.
Theo bà, điểm nổi bật của nhiều tác phẩm chất lượng cao hiện nay là không dừng lại ở việc phát hiện hay phản ánh vấn đề. Từ thực tiễn cuộc sống, các tác giả tiếp tục tìm kiếm nguyên nhân, tham khảo kinh nghiệm quốc tế, lắng nghe ý kiến chuyên gia và đề xuất những giải pháp có giá trị thực tiễn. Nhiều tác phẩm sau khi công bố đã góp phần thúc đẩy quá trình hoàn thiện cơ chế, chính sách.
Đánh giá về vai trò của Giải Báo chí Quốc gia, bà Vũ Việt Trang cho rằng giải thưởng đã thực hiện được hai sứ mệnh quan trọng. Một mặt, giải tôn vinh những tác phẩm xuất sắc và ghi nhận sự cống hiến của các thế hệ người làm báo. Mặt khác, thông qua những tác phẩm được lựa chọn và vinh danh, giải thưởng góp phần xác lập những giá trị nghề nghiệp và mở ra những hướng đi cho báo chí.
“Giải Báo chí Quốc gia không chỉ tôn vinh những gì báo chí đã làm được, mà còn góp phần định hình những gì báo chí cần hướng tới trong tương lai. Đó là giá trị bền vững nhất của giải thưởng sau 20 năm”, bà nhấn mạnh.
Bền bỉ “dựng xây” giải pháp, kiến tạo chuyển động tích cực sau mỗi loạt bài
Phía sau những nhận định của các giám khảo là những hành trình nghề nghiệp cụ thể, nơi người làm báo phải bám hiện trường, theo đuổi vấn đề đến cùng để tác phẩm không chỉ đúng về thông tin mà còn có khả năng tạo ra tác động xã hội.
Các loạt bài điều tra của nhà báo Võ Mạnh Hùng (bút danh Hùng Võ), Báo Điện tử VietnamPlus, là một trong những ví dụ tiêu biểu cho xu hướng ấy.
Loạt bài “Phát triển trước, chạy chữa sau: Hiểm họa phá môi trường lấy kinh tế” giành giải A Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XVII là kết quả của gần 6 năm đi thực tế tại hàng chục “điểm nóng” môi trường trên cả nước. Không chỉ phản ánh thực trạng ô nhiễm hay khai thác tài nguyên trái phép, nhóm phóng viên còn đi sâu phân tích các lỗ hổng quản lý và hệ lụy của việc đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.
Để tiếp cận hiện trường, ghi nhận hoạt động xả thải, khai thác trái phép hay phá vỡ cảnh quan tự nhiên, nhóm phóng viên nhiều lần phải nhập nhiều vai khác nhau. Theo nhà báo Hùng Võ, điều anh và đồng nghiệp theo đuổi không phải sự giật gân mà là đi tới tận cùng bản chất sự việc để tìm kiếm giải pháp.
“Điều quan trọng nhất là phải đi đến tận cùng bản chất sự việc và đưa ra được giải pháp để hạn chế những mất mát có thể xảy ra”, anh chia sẻ.
Sau khi loạt bài đăng tải, nhiều địa phương đã vào cuộc kiểm tra, xử lý sai phạm liên quan tới khai thác tài nguyên và ô nhiễm môi trường; một số nội dung phản ánh cũng được ghi nhận trong quá trình hoàn thiện chính sách về bảo vệ môi trường.
Không dừng lại ở đó, nhóm phóng viên VietnamPlus tiếp tục thực hiện loạt bài “Thảm họa khốc liệt từ thiên tai, sạt lở đất đá: Còn phá, còn đau!” - tác phẩm giành giải A năm 2023. Trong gần 5 tháng, nhóm đã đi thực tế tại hàng chục “điểm nóng” sạt lở, lũ quét ở gần 30 tỉnh, thành phố để phản ánh hậu quả thiên tai, đồng thời phân tích những nguyên nhân sâu xa như phá rừng, khai thác khoáng sản hay khoảng trống trong công tác cảnh báo và quản lý rủi ro.
Loạt bài tiếp tục tạo ra tác động xã hội rõ nét khi nhiều địa phương triển khai rà soát các khu vực có nguy cơ sạt lở để kịp thời ứng phó; các chương trình cảnh báo sớm thiên tai cũng được thúc đẩy mạnh hơn sau đó.
“Với bản thân mình, kết quả tích cực sau mỗi loạt bài luôn là động lực để bản thân nỗ lực phấn đấu, cống hiến, phát huy bản lĩnh của người cầm bút Thông tấn xã Việt Nam trên mặt trận tư tưởng. Đó là kiên định lập trường cách mạng, nhạy bén nắm bắt thông tin và dũng cảm “tác chiến” trên mọi “điểm nóng” để cung cấp những dòng tin chính thống, sắc bén và có sức lan tỏa mạnh mẽ”, nhà báo Hùng Võ chia sẻ.
Một lát cắt khác cho thấy sức sống xã hội của các tác phẩm báo chí là tuyến bài điều tra “Phanh phui rau VietGAP dỏm” của nhóm phóng viên Báo Tuổi Trẻ, tác phẩm giành giải B Giải Báo chí Quốc gia năm 2023.
Theo nhà báo Bông Mai, thời điểm đó, câu chuyện thực phẩm sạch là nỗi lo rất thật của nhiều gia đình. Người tiêu dùng sẵn sàng bỏ số tiền cao hơn để mua rau mang nhãn “VietGAP”, “an toàn”, nhưng phía sau những quầy hàng bắt mắt lại tồn tại nhiều góc khuất.
“Từ những nghi vấn về dư lượng hóa chất trong rau quả ở các chợ đầu mối, chúng tôi muốn đi tìm câu trả lời xem hành trình của những bó rau mang nhãn VietGAP thực sự diễn ra như thế nào”, chị chia sẻ.
Để theo đuổi tuyến điều tra, nhóm phóng viên chia nhiều hướng tiếp cận khác nhau, từ cơ sở sơ chế, đầu mối giao hàng cho tới quy trình cấp chứng nhận VietGAP. Theo Bông Mai, điều tra không đơn thuần là phát hiện sai phạm mà quan trọng hơn là phản ánh đúng những điều xã hội đang thực sự quan tâm.
Sau loạt bài, nhiều hoạt động nhằm siết chặt và chuẩn hóa thị trường nông sản đã được triển khai. Nhưng với Bông Mai, điều đọng lại hơn cả là cảm giác tác phẩm đã chạm được tới mối quan tâm thật của người dân.
“Một người làm báo cũng là một người dân. Điều cốt lõi là phải phản ánh được những trăn trở của xã hội”, chị nói.
Nếu các loạt bài về môi trường và thực phẩm cho thấy khả năng thúc đẩy thay đổi từ thực tiễn, thì ở lĩnh vực truyền hình, loạt phóng sự “Bẫy” của nhà báo Nguyễn Hồ Trí, Ban Chuyên đề - Khoa giáo - Đài Truyền hình Việt Nam, lại cho thấy sức mạnh cảnh báo xã hội của báo chí trước những loại tội phạm mới.
Tác phẩm phản ánh tình trạng mua bán người, lừa đảo trực tuyến xuyên biên giới, được thực hiện trong nhiều tháng tại nhiều địa bàn trong và ngoài nước, đã giành giải A Giải Báo chí Quốc gia năm 2022.
Theo nhà báo Nguyễn Hồ Trí, đây không chỉ là hành trình điều tra nhiều áp lực mà còn khiến ê-kíp cảm nhận rõ hơn trách nhiệm xã hội của báo chí điều tra truyền hình.
“Có những thời điểm anh em gần như phải căng mình theo dòng sự việc trong nhiều tháng liên tục”, anh chia sẻ.
Sau khi phát sóng, loạt phóng sự được lan tỏa rộng rãi trên các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt tới giới trẻ - nhóm dễ trở thành mục tiêu của các đường dây lừa đảo xuyên biên giới dưới chiêu bài “việc nhẹ lương cao”. Theo anh, sau loạt bài, nhiều lực lượng chức năng đã vào cuộc điều tra, triệt phá các đường dây và giải cứu nạn nhân. “Sự tác động của báo chí nhiều khi không ồn ào ngay lập tức, mà âm ỉ nhưng bền bỉ”, anh nói.
