Trí tuệ nhân tạo đang tạo (AI) ra những thay đổi mạnh mẽ trong lĩnh vực văn hóa và bảo tàng, từ số hóa, quản lý hiện vật đến đổi mới trải nghiệm của khách tham quan. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hòa, Giám đốc Trung tâm điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội (Bảo tàng Hà Nội), AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ, còn giá trị cốt lõi của Bảo tàng vẫn là tính xác thực của di sản và hiện vật gốc.
Bà Hòa cho biết, nếu trước đây việc tìm hiểu di sản chủ yếu diễn ra trong không gian Bảo tàng hoặc thông qua sách báo, thì hiện nay công chúng có thể khám phá lịch sử bằng những trải nghiệm trực quan, sinh động và có tính tương tác cao trên nền tảng số.
Đặc biệt với giới trẻ - những người lớn lên trong môi trường công nghệ thì AI giúp rút ngắn khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại thông qua các hình thức như thuyết minh thông minh đa ngôn ngữ, tương tác bằng giọng nói, tái hiện không gian lịch sử bằng công nghệ số hay cá nhân hóa nội dung theo nhu cầu của từng người tham quan. Nhờ đó, di sản trở nên gần gũi, hấp dẫn hơn và khơi gợi sự chủ động khám phá thay vì chỉ tiếp nhận thông tin theo phương thức truyền thống.
Theo bà Hòa, AI đồng thời cũng mở ra nhiều cơ hội cho hệ thống bảo tàng Việt Nam trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Công nghệ này có thể hỗ trợ số hóa, phân loại hiện vật, phân tích dữ liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu thông minh, đồng thời nâng cao chất lượng phục vụ khách tham quan và mở rộng khả năng tiếp cận di sản tới cộng đồng trong nước cũng như quốc tế.
Hướng tới mô hình bảo tàng thông minh
Đối với Bảo tàng Hà Nội, AI được xác định là một trong những công cụ quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số và xây dựng bảo tàng theo hướng hiện đại, sáng tạo, lấy công chúng làm trung tâm.
Hiện nay, Bảo tàng Hà Nội đã bước đầu ứng dụng AI trong công tác truyền thông nhằm đổi mới cách giới thiệu, quảng bá và lan tỏa giá trị di sản tới công chúng. Trong thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục nghiên cứu triển khai AI trong nhiều lĩnh vực như xây dựng hệ thống tra cứu hiện vật thông minh, phát triển trợ lý số hỗ trợ khách tham quan, thuyết minh tự động đa ngôn ngữ, quản lý và phân loại hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu số cũng như hỗ trợ công tác nghiên cứu.
"Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng một bảo tàng thông minh, nơi công nghệ góp phần nâng cao trải nghiệm của công chúng nhưng vẫn luôn đặt tính xác thực của di sản và giá trị của hiện vật gốc ở vị trí trung tâm", bà Hòa cho hay.
Theo bà Hòa, việc ứng dụng AI cũng sẽ giúp Bảo tàng Hà Nội kết nối hiệu quả hơn với mạng lưới các không gian sáng tạo của Thủ đô, phù hợp với định hướng phát triển Hà Nội trở thành trung tâm sáng tạo, đổi mới và công nghiệp văn hóa của cả nước. Bên cạnh những lợi ích rõ rệt, AI cũng đặt ra nhiều thách thức liên quan đến tính xác thực của thông tin, nguy cơ "hư cấu hóa" lịch sử hay việc khai thác dữ liệu di sản.
Theo đại diện Bảo tàng Hà Nội, nguyên tắc quan trọng nhất là AI phải phục vụ di sản, chứ không được làm thay đổi bản chất của di sản. Mọi nội dung do AI hỗ trợ tạo ra cần dựa trên các nguồn tư liệu đã được kiểm chứng và phải có sự thẩm định của các nhà nghiên cứu, chuyên gia lịch sử, văn hóa cũng như đội ngũ chuyên môn của bảo tàng.
Đối với các nội dung phục dựng hoặc tái hiện bằng AI, cần minh bạch với công chúng về mức độ tái tạo, chỉ rõ đâu là tư liệu gốc, đâu là hình ảnh mô phỏng hoặc giả lập. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm tính khoa học và giúp người xem hiểu đúng giá trị của hiện vật cũng như bối cảnh lịch sử.
Bà cũng nhấn mạnh dữ liệu di sản là một loại tài sản văn hóa đặc biệt, vì vậy việc xây dựng, khai thác và chia sẻ dữ liệu phải tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật về di sản văn hóa, sở hữu trí tuệ, an ninh mạng và dữ liệu số.
Theo đó, AI cần được vận hành trong một cơ chế quản trị minh bạch với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các đơn vị chuyên môn, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng nghiên cứu. "Dù AI có thể hỗ trợ rất hiệu quả trong xử lý dữ liệu và nâng cao trải nghiệm, trách nhiệm bảo đảm tính xác thực, tính nguyên bản và giá trị của di sản vẫn thuộc về đội ngũ chuyên gia và các thiết chế văn hóa", bà khẳng định.
Công nghệ không thể thay thế trải nghiệm trước hiện vật gốc
Ở góc độ giáo dục và truyền thông, Giám đốc Trung tâm điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội đánh giá giá trị lớn nhất của AI không phải là thay thế con người, mà là mở rộng cơ hội tiếp cận di sản cho nhiều nhóm công chúng.
AI có thể hỗ trợ xây dựng hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ, thiết kế nội dung phù hợp với từng nhóm đối tượng như học sinh, sinh viên, khách quốc tế hay người cao tuổi; đồng thời phát triển các chương trình học tập tương tác, trò chơi giáo dục, trợ lý số và những trải nghiệm được cá nhân hóa.
Những ứng dụng này giúp giáo dục di sản đến gần hơn với giới trẻ bằng chính ngôn ngữ công nghệ mà họ sử dụng hằng ngày. Tuy nhiên, theo bà Hòa, AI không thể thay thế trải nghiệm trực tiếp tại bảo tàng.
"Di sản không chỉ là thông tin hay hình ảnh mà còn là giá trị vật thể, không gian, cảm xúc và những câu chuyện được truyền tải thông qua hiện vật gốc. Khi đứng trước một hiện vật hàng trăm năm tuổi, cảm nhận về chất liệu, quy mô, dấu tích thời gian hay không gian trưng bày là những trải nghiệm mà công nghệ khó có thể tái hiện trọn vẹn", bà chia sẻ.
Vì vậy, AI nên được xem là cầu nối giúp công chúng đến gần hơn với Bảo tàng, khơi gợi sự tò mò trước chuyến tham quan, hỗ trợ quá trình trải nghiệm và tiếp tục kết nối sau khi rời bảo tàng.
Theo bà Hòa, đơn vị đang triển khai chiến lược chuyển đổi số bám sát Chương trình Chuyển đổi số quốc gia và định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội. Trong chiến lược này, AI được định vị là công cụ hỗ trợ quan trọng trong quản lý dữ liệu, bảo tồn, nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và truyền thông.
Bảo tàng Hà Nội kỳ vọng AI sẽ trở thành "trợ lý thông minh" đồng hành cùng đội ngũ làm công tác bảo tàng trên ba phương diện. Thứ nhất, hỗ trợ bảo tồn thông qua số hóa, phục dựng hiện vật 3D, giám sát điều kiện bảo quản và nâng cao hiệu quả lưu giữ di sản.
Thứ hai, hỗ trợ nghiên cứu bằng việc xử lý, phân tích, hệ thống hóa các nguồn tư liệu lịch sử, góp phần thúc đẩy nghiên cứu chuyên sâu.
Thứ ba, đổi mới phương thức lan tỏa giá trị di sản thông qua trợ lý ảo, thuyết minh thông minh, cá nhân hóa trải nghiệm tham quan và mở rộng khả năng tiếp cận di sản tới công chúng trong nước cũng như quốc tế.
Dù vậy, bà nhấn mạnh công nghệ chỉ là phương tiện, còn con người vẫn là chủ thể sáng tạo và di sản luôn là giá trị cốt lõi cần được bảo tồn. "Mọi ứng dụng AI đều phải đặt trên nền tảng khoa học, bảo đảm tính xác thực và nguyên bản của di sản. Công nghệ sẽ giúp bảo tàng đổi mới cách tiếp cận công chúng, nhưng không thể thay thế sứ mệnh gìn giữ và lan tỏa những giá trị chân thực của lịch sử và văn hóa", bà khẳng định.
