Sự thích nghi chậm luôn khiến các tòa soạn mất cơ hội
Ông Nguyễn Bá Kiên - Tổng biên tập Tạp chí VietTimes cho rằng, khó nhất khi các tòa soạn ứng dụng Công nghệ, chuyển đổi số thì thường sẽ xoay quanh con người và mô hình vận hành, chứ lại không phải công nghệ. Ông phân tích 6 “nút thắt” mà phần lớn các cơ quan báo chí đang gặp phải. Đầu tiên là, tư duy lãnh đạo và văn hóa tòa soạn chưa thay đổi kịp, khi nhiều nơi vẫn coi công nghệ là “phần bổ trợ”, không phải hạ tầng cốt lõi cho báo chí hiện đại; Quyết định mang tính “kinh nghiệm” hơn là “dữ liệu”. Thêm vào đó, mô hình tổ chức và quy trình làm báo cũ không phù hợp khi vẫn chia theo Ban truyền thống như: nội chính, quốc tế, kinh tế, văn hóa… Khi chuyển sang môi trường số, cần cấu trúc theo desk, newsroom hội tụ, editor-in-chief with real-time dashboard, nhưng đa phần chưa làm. Bên cạnh đó, quy trình duyệt bài, xuất bản, phân phối còn thủ công, làm chậm nhịp cạnh tranh thời gian thực. Đó là chưa kể, ông Kiên nhấn mạnh tới việc thiếu hạ tầng dữ liệu dùng chung trong đó thiếu hệ thống quản trị nội dung (CMS) hiện đại, phân tích hành vi đọc, công cụ phân phối đa nền tảng. Các dữ liệu (độc giả, nội dung, hiệu suất) bị phân tán, không được khai thác cho báo chí dữ liệu, cá nhân hóa nội dung, tối ưu quảng cáo… cũng là một “rào cản” lớn. Đặc biệt, thiếu nhân lực công nghệ bởi nhà báo thì mạnh chuyên môn nhưng chưa quen làm việc với dữ liệu, số liệu, công cụ phân tích thời gian thực. Ngoài ra, hiện nay nhiều cơ quan báo chí vận hành không có mô hình kinh doanh mới đi kèm: Cứ làm theo cách cũ: quảng cáo banner, hợp đồng truyền thông. Chưa phát triển sản phẩm số như: membership, data service, podcast nội dung sâu, báo chí chuyên sâu trả phí, không có nguồn thu mới dẫn đến không có nguồn lực để đầu tư công nghệ và chuyển đổi số chỉ mang tính hình thức… Và điều thực sự là sức ép lớn đó là tốc độ công nghệ thay đổi quá nhanh như AI, automation, synthetic media, mô hình phân phối (TikTok, YouTube, Reels)… Các nền tảng thay đổi thuật toán liên tục dẫn đến tòa soạn không kịp cập nhật nên mất độc giả trẻ. Sự thích nghi chậm luôn khiến các tòa soạn mất cơ hội.
“Tóm lại, cái khó nhất là phải chuyển đổi tư duy và mô hình tổ chức. Công nghệ chỉ là công cụ. Nếu con người không thay đổi, quy trình không đổi, mô hình không đổi thì “công nghệ” dù hiện đại cũng không giải quyết được vấn đề” – ông Kiên nhận định.
Công nghệ: Phải tính chuyện… phù hợp
Là bởi thực tế hiện nay việc sắp xếp cho gọn về bộ máy tổ chức vẫn còn chưa đến giai đoạn “tinh” nên nhiều cơ quan báo chí sau sáp nhập vẫn còn đứng trước thách thức: Chọn công nghệ nào, tìm cách đi riêng hay tìm đến giải pháp chung…?
Ở góc độ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ từ rất sớm và khá thành công, ông Trần Tiến Duẩn - Tổng biên tập Báo điện tử Vietnamplus (Thông tấn xã Việt Nam) cho rằng, khi nghĩ về vấn đề ứng dụng công nghệ cho báo chí thì điều khó nhất vẫn là nhân lực. Một trong những điều còn trăn trở của bài toán công nghệ chính là nằm ở “nút thắt” này. Trong đó, câu chuyện về tư duy lãnh đạo, đổi mới, chỉ đạo của Ban biên tập cho đến nhân sự có kỹ năng lập trình, viết code; về cách thức thích ứng, ứng dụng các công nghệ, phần mềm phục vụ sản xuất các sản phẩm báo chí mới; về tư duy sáng tạo sản phẩm mới; đặc biệt về chiến lược, kế hoạch và tổ chức xây dựng các tòa soạn số đa nền tảng… đều phải đặt lên bàn thảo luận một cách nghiêm túc, cẩn trọng.
Việc xây dựng các tòa soạn, kênh đều phải phù hợp với đặc thù từng đơn vị, tiêu chí của báo điện tử khác với phát thanh, truyền hình hay quy mô của từng đơn vị chứ không thể áp đặt, bê nguyên từ cơ quan này sang cơ quan khác được. Chẳng hạn như với VTV, VOV, TTXVN đương nhiên là các cơ quan báo chí lớn, đa phương tiện, đa nền tảng thì việc xây dựng phải ở tầm chiến lược, toàn diện cho toàn ngành. Các báo Trung ương có tiềm lực lớn: Vnexpress, VietnamNet, Tuổi trẻ, VN+... chẳng hạn phải xây dựng ở tầm đa nền tảng, đa dạng các sản phẩm, các kênh phân phối…
“Còn các cơ quan báo chí địa phương thì phải căn cứ vào quy mô, nền tảng công nghệ để xây dựng phù hợp với đặc thù đơn vị, địa phương phù hợp với năng lực hiện tại và hỗ trợ của tỉnh/thành ủy cho hoạt động báo chí…chứ không thể đốt cháy giai đoạn hay chạy theo công nghệ khi các vấn đề con người hay ngân sách chưa đảm bảo” – ông Duẩn chia sẻ.
Sự phù hợp mà ông Trần Tiến Duẩn đưa ra cũng là tâm tư của ông Phạm Văn Tuấn - Tổng Biên tập Báo Đài PTTH Hải Phòng. Đơn vị ông đang đứng trước nhiều thách thức, áp lực khi nhân sự lớn, đa dạng về tuổi tác, hợp nhất từ các loại hình ở hai tỉnh thành khác nhau… Quả thực vấn đề về con người, văn hoá với những mâu thuẫn xung đột là không tránh khỏi, chưa thể tháo gỡ ngày một ngày hai.
Trong khi đó, chiến lược chuyển đổi số báo chí quốc gia đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030 xác định các mục tiêu rất cụ thể, sát với hoạt động của cơ quan báo chí địa phương. Đến năm 2030, 100% cơ quan báo chí đưa nội dung lên các nền tảng số. 90% cơ quan báo chí sử dụng nền tảng phân tích, xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa hoạt động. Đến năm 2030, 100% cơ quan báo chí hoạt động, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ và các mô hình phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới, sản xuất nội dung theo các xu hướng báo chí số.
Lộ trình đó đòi hỏi Báo Đài PTTH Hải Phòng nói riêng và các cơ quan báo chí đều phải nỗ lực tăng tốc thực hiện. Cùng một lúc lo nhiều việc, cùng một thời điểm vừa gọn vừa tinh, vừa phải đào tạo nhân sự đa năng đa nhiệm, vừa phải gọn lại tổ chức và vừa phải chuyển đổi số.
Trước bối cảnh đó, ông Phạm Văn Tuấn cho biết đơn vị đã xây dựng được đề án chuyển đổi số mới và đang triển khai quyết liệt. Tuy nhiên, băn khoăn lớn nhất của Tổng biên tập chính là việc ứng dụng AI vào thực tế hoạt động và câu chuyện “đào tạo lại” nhân sự khi mà những áp lực của tinh gọn bộ máy vẫn còn đó.
“Đề án từ đơn vị cũ đang phải xem xét vì đã lạc hậu, không còn phù hợp khi thay đổi cách vận hành toà soạn, đề án chuyển đổi số mới đã xây dựng nhưng đi vào thực tiễn thì gặp khó khăn. Chúng tôi có đưa ra thử nghiệm AI vào một vài khâu nghiệp vụ để thay thế con người nhưng điều băn khoăn lo ngại là khi ứng dụng nhiều vào thực tế thì liệu rằng việc sử dụng đó có vi phạm luật sở hữu trí tuệ, có vi phạm bản quyền… hay không? Điều này rất cần có sự rõ ràng hơn trong các quy định thời gian tới….” – ông Phạm Văn Tuấn chia sẻ.
Có thể nói, công nghệ, chuyển đổi số trong báo chí là một hành trình dài, không có lối tắt và câu chuyện ấy vẫn đang còn tiếp tục được nghiên cứu “lập trình” sao cho phù hợp với từng cơ quan, đơn vị, nhất là trong bối cảnh tinh gọn, sáp nhập.
