Đối mặt cuộc khủng hoảng năng lượng lần thứ hai chỉ trong chưa đầy một thập kỷ, Liên minh châu Âu đang phải trả giá đắt cho sự phụ thuộc kéo dài vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.
Ủy ban châu Âu cho biết kể từ khi xung đột tại Iran bùng phát vào cuối tháng 2, khối này đã phải chi thêm khoảng 28 tỷ USD cho nhập khẩu năng lượng do giá tăng mạnh, trong khi không nhận được thêm bất kỳ sản lượng năng lượng thực tế nào.
Theo đánh giá của Ủy ban châu Âu, tình hình hiện nay cho thấy rõ ràng những rủi ro kinh tế và an ninh mà châu Âu phải gánh chịu khi phụ thuộc vào nguồn cung nhiên liệu từ bên ngoài.
Đây là lần thứ hai trong vòng chưa đầy 5 năm người dân và doanh nghiệp châu Âu phải đối mặt cú sốc năng lượng nghiêm trọng, sau cuộc khủng hoảng năm 2022 khi nguồn khí đốt từ Nga sụt giảm mạnh, kéo theo lạm phát chi phí sinh hoạt và làm suy yếu khả năng cạnh tranh của nhiều ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng lớn.
Trước bối cảnh đó, Ủy ban châu Âu đã công bố một loạt đề xuất nhằm bảo vệ người dân và doanh nghiệp trước biến động giá nhiên liệu, đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch được sản xuất trong nội khối.
Trọng tâm của gói giải pháp là giảm phụ thuộc vào khí đốt tự nhiên, tăng cường phối hợp nguồn cung xăng, dầu diesel và nhiên liệu hàng không, cũng như thúc đẩy lắp đặt nhanh hơn các dự án năng lượng tái tạo.
Một trong những thách thức lớn hiện nay là nguy cơ gián đoạn nguồn cung nhiên liệu vận tải khi phần lớn dầu mỏ và sản phẩm lọc hóa dầu từ Trung Đông vẫn bị tắc nghẽn tại eo biển Hormuz.
Trước rủi ro này, Liên minh châu Âu đang đẩy mạnh cơ chế phối hợp giữa các quốc gia thành viên nhằm bảo đảm đủ nguồn nhiên liệu cho hàng không và vận tải đường bộ, đồng thời tận dụng tối đa công suất hiện có của các nhà máy lọc dầu trong khu vực.
Song song với đó, một Cơ quan Quan sát Nhiên liệu mới sẽ được thành lập để theo dõi sát sao sản lượng, nhập khẩu, xuất khẩu và mức dự trữ các loại nhiên liệu vận tải trên toàn khối.
Mục tiêu là kịp thời phát hiện nguy cơ thiếu hụt và điều phối phân bổ nguồn cung khi cần kích hoạt các kho dự trữ khẩn cấp.
Ủy ban châu Âu cũng nhấn mạnh các biện pháp hỗ trợ hộ gia đình dễ bị tổn thương và các ngành công nghiệp chịu tác động nặng nề nhất từ đợt tăng giá năng lượng hiện nay.
Những biện pháp này được kỳ vọng sẽ phần nào giảm áp lực chi phí trong ngắn hạn, đặc biệt khi giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu và châu Á tăng vọt sau sự cố gián đoạn nguồn khí hóa lỏng từ Qatar hồi đầu tháng 3.
Trong lĩnh vực chính sách dài hạn, Ủy ban châu Âu dự kiến trình bày một đề xuất lập pháp mới liên quan đến phí mạng lưới và thuế năng lượng, theo hướng đánh thuế điện thấp hơn so với nhiên liệu hóa thạch.
Cách tiếp cận này nhằm khuyến khích sản xuất điện từ các nguồn tái tạo trong nước, qua đó từng bước thay thế nguồn điện chạy bằng khí đốt vốn có chi phí biến động mạnh.
Ngành hàng không được xem là một trong những lĩnh vực chịu rủi ro lớn nhất nếu khủng hoảng kéo dài. Cuộc xung đột tại Iran đã làm gián đoạn phần lớn nguồn nhập khẩu nhiên liệu hàng không của châu Âu, trong khi sản lượng nội khối liên tục suy giảm trong gần 20 năm qua do nhiều nhà máy lọc dầu đóng cửa hoặc chuyển đổi sang sản xuất nhiên liệu sinh học.
Hiệp hội sân bay châu Âu ACI Europe đánh giá cao cơ chế điều phối mới của Liên minh châu Âu, cho rằng đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh triển vọng mở lại tuyến vận chuyển an toàn qua eo biển Hormuz vẫn còn nhiều bất định.
Ở tầm chiến lược, cuộc khủng hoảng hiện nay đang thúc đẩy châu Âu đẩy nhanh hơn nữa quá trình điện hóa nền kinh tế. Ủy ban châu Âu cho biết sẽ công bố Kế hoạch Hành động Điện hóa vào mùa hè tới, trong đó đặt ra các mục tiêu tham vọng nhằm mở rộng sử dụng điện trong công nghiệp, giao thông và các tòa nhà, đồng thời tháo gỡ các rào cản về hạ tầng và đầu tư.
Ủy viên châu Âu phụ trách năng lượng và nhà ở Dan Jørgensen nhận định tác động thực sự của cuộc khủng hoảng lần này mang tính dài hạn và khó dự đoán.
Theo ông, Liên minh châu Âu cần chuẩn bị cho nhiều kịch bản khác nhau bằng cách phối hợp chặt chẽ hơn trong bảo đảm nguồn cung, tối ưu hóa công suất lọc dầu hiện có và rà soát lại các quy định về dự trữ chiến lược.
Tuy nhiên, ông Jørgensen cũng thừa nhận châu Âu cần thu hút thêm nguồn vốn tư nhân quy mô lớn để nâng cấp hạ tầng điện, bao gồm tăng cường kết nối lưới, mở rộng khả năng lưu trữ và nâng cao tính linh hoạt của hệ thống.
Theo Ủy ban châu Âu, những quốc gia đã đầu tư sớm vào chuyển dịch năng lượng sạch đang hưởng lợi rõ rệt, với giá điện nhìn chung thấp hơn mức trung bình toàn khối.
Giới chức châu Âu coi cuộc khủng hoảng tại Trung Đông như một hồi chuông cảnh tỉnh, đánh dấu bước ngoặt để châu Âu rời xa sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tiến tới tự chủ năng lượng sạch.
Trong dài hạn, thay vì liên tục nhập khẩu và đốt nhiên liệu, châu Âu được kỳ vọng sẽ tự sản xuất năng lượng sạch trong nước, qua đó tăng cường an ninh kinh tế và khả năng chống chịu trước những cú sốc địa chính trị trong tương lai.
