+ Thưa Thượng tướng, sau hơn 100 ngày triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm”, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của những kết quả bước đầu?
- Tôi cho rằng điều đáng quý nhất là chiến dịch đã tạo được khí thế mới trong toàn xã hội đối với công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Nhiều năm qua, chúng ta vẫn kiên trì thực hiện nhiệm vụ này, nhưng với chiến dịchlần này, sự vào cuộc đã đồng bộ và quyết liệt hơn rất nhiều. Từ các cơ quan chuyên môn, lực lượng quân đội, chính quyền địa phương đến nhân dân, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử đều tham gia với tinh thần trách nhiệm cao.
Kết quả bước đầu cho thấy hướng đi là đúng. Hàng nghìn mẫu hài cốt đã được lấy để phục vụ giám định ADN; nhiều địa phương triển khai đồng thời việc rà soát hồ sơ, số hóa dữ liệu và thu thập thông tin từ nhân dân. Điều đó chứng tỏ công tác xác định danh tính liệt sĩ đang chuyển từ cách làm chủ yếu dựa vào ký ức và hồ sơ lưu trữ sang kết hợp chặt chẽ với khoa học công nghệ hiện đại.
Đối với những người từng trực tiếp cầm súng chiến đấu trong kháng chiến như chúng tôi, đây là điều rất xúc động. Mỗi khi tìm được một hài cốt liệt sĩ, chúng tôi cảm thấy như đón một người đồng đội trở về. Còn khi xác định được danh tính, tức là liệt sĩ ấy được trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình của mình. Đó là ý nghĩa lớn nhất của chiến dịch.
+ Vì sao ông cho rằng giám định ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ là “chìa khóa” để từng bước trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ?
- Trước đây, việc xác định danh tính liệt sĩ chủ yếu dựa vào giấy tờ, sơ đồ chiến trường, lời kể của đồng đội và nhân chứng. Cách làm đó đã giúp tìm được rất nhiều liệt sĩ, nhưng sau hàng chục năm, nhiều hồ sơ bị thất lạc, nhân chứng ngày càng ít, địa hình chiến trường cũng thay đổi rất nhiều.
Trong bối cảnh đó, ADN trở thành cơ sở khoa học quan trọng nhất để đối sánh và xác định danh tính. Nhưng ADN chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính xác và được quản lý thống nhất.
Tôi hình dung thế này: một bên là mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ, một bên là mẫu ADN của thân nhân. Nếu dữ liệu phân tán, thiếu thông tin hoặc không được cập nhật đồng bộ thì việc đối sánh sẽ rất khó khăn và mất nhiều thời gian. Vì vậy, xây dựng cơ sở dữ liệu số, số hóa hồ sơ liệt sĩ, chuẩn hóa thông tin phả hệ và hình thành Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ chính là nền tảng để công tác giám định đạt hiệu quả cao hơn.
Đây là bước tiến rất lớn. Chúng ta không chỉ tìm kiếm bằng cuốc xẻng, bản đồ và ký ức chiến trường nữa, mà đã có thêm sự hỗ trợ của khoa học dữ liệu, công nghệ di truyền và các hệ thống quản lý hiện đại.
+ Nhiều địa phương đang triển khai số hóa dữ liệu, ứng dụng mã QR và công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS - SNP. Theo ông, những tiến bộ này sẽ tạo ra thay đổi gì trong thời gian tới?
- Tôi cho rằng đây là bước chuyển rất đáng mừng. Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới cho phép phân tích những mẫu ADN bị phân hủy nặng mà trước đây rất khó giám định. Những kết quả thử nghiệm bước đầu cho thấy tỷ lệ tách chiết ADN thành công đạt mức rất cao, mở thêm hy vọng cho nhiều gia đình đã chờ đợi hàng chục năm.
Còn việc ứng dụng mã QR và số hóa dữ liệu giúp mở rộng sự tham gia của toàn xã hội. Một cựu chiến binh ở vùng sâu, một người dân từng sống gần chiến trường cũ hay một thân nhân liệt sĩ ở xa đều có thể cung cấp thông tin nhanh chóng. Mỗi địa danh, mỗi tấm ảnh, mỗi lá thư hay một ký ức tưởng như rất nhỏ cũng có thể trở thành manh mối quý giá.
Điều quan trọng là các thông tin ấy được đưa vào hệ thống dữ liệu chung để cơ quan chức năng kiểm chứng, đối chiếu và kết nối với kết quả giám định ADN. Khi khoa học công nghệ kết hợp với ký ức của nhân dân, khả năng xác định danh tính liệt sĩ sẽ được nâng lên rõ rệt.
+ Theo ông, để chiến dịch đạt hiệu quả cao nhất, ngoài khoa học công nghệ thì cần phát huy vai trò của các cấp, các ngành và nhân dân như thế nào?
- Khoa học công nghệ rất quan trọng, nhưng công tác tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ chưa bao giờ là việc riêng của các nhà khoa học hay của quân đội.
Trong chiến tranh, nhân dân đã cưu mang bộ đội, ghi nhớ nhiều địa điểm chôn cất ban đầu của liệt sĩ. Sau chiến tranh, chính những ký ức ấy đã giúp tìm được rất nhiều đồng đội của chúng tôi. Vì vậy, sự tham gia của nhân dân, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử vẫn có ý nghĩa đặc biệt.
Chúng ta rất trân trọng việc nhiều địa phương gửi thư ngỏ, kêu gọi cung cấp thông tin và tạo điều kiện để người dân tham gia. Đó là cách khơi dậy trách nhiệm cộng đồng đối với những anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc.
Bên cạnh đó, các cấp, các ngành cần phối hợp chặt chẽ trong việc rà soát hồ sơ, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, thu thập mẫu thân nhân và bảo đảm quy trình giám định chính xác tuyệt đối. Đây là công việc liên quan trực tiếp đến danh tính của các liệt sĩ nên không được phép xảy ra sai sót.
+ Ông kỳ vọng điều gì khi Chiến dịch 500 ngày đêm hoàn thành, thưa Thượng tướng?
- Tôi kỳ vọng trước hết là sẽ có thêm nhiều hài cốt liệt sĩ được tìm thấy và nhiều danh tính được xác định.
Nhưng điều lớn hơn là chiến dịch sẽ tạo ra một nền tảng lâu dài cho công tác này. Khi cơ sở dữ liệu được đồng bộ, Ngân hàng Gen được mở rộng và các công nghệ giám định hiện đại được làm chủ, chúng ta sẽ có điều kiện xác định danh tính ngày càng nhiều liệt sĩ còn thiếu thông tin trong những năm tiếp theo.
Đằng sau mỗi mẫu hài cốt là sự chờ đợi của một gia đình, một dòng họ suốt nhiều thập kỷ. Mỗi kết quả giám định thành công không chỉ khép lại một hồ sơ khoa học, mà còn khép lại nỗi mong mỏi của những gia đình đã đi tìm người thân của mình trong biết bao năm tháng.
Tôi tin rằng “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang từng bước hiện thực hóa lời hứa với quá khứ. Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, mỗi mẫu ADN được xác định danh tính là một lời tri ân được thực hiện, một khoảng trống trong ký ức của các gia đình liệt sĩ được lấp đầy.
Đó cũng là sự tiếp nối bền bỉ của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, truyền thống đã được hun đúc qua nhiều thế hệ người Việt Nam và sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy trong các thế hệ mai sau. Hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ của hôm nay, mà là cuộc hành quân mang tính lịch sử và nhân văn, sẽ còn được nối dài cho đến khi còn những người con của Tổ quốc chưa được trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình. Đó là lời hứa, là trách nhiệm và cũng là mệnh lệnh từ trái tim của cả dân tộc đối với những người đã hiến dâng trọn cuộc đời vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
+ Xin trân trọng cảm ơn Thượng tướng!
