Không áp dụng công nghệ, sản phẩm Việt mãi trong thảm cảnh “giá trị kinh tế thấp”
Có một nghịch lý bao nhiêu năm nay ai cũng biết, cũng tỏ nhưng dường như luôn bị xem là một thực tế buộc phải chấp nhận: Việt Nam sở hữu nhiều loại nông sản xuất khẩu đứng top 1 thế giới nhưng giá trị đem lại rất thấp và nông dân luôn là người được hưởng lợi ít nhất. Với người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng nông thôn nghèo thực trạng còn tệ hơn nữa: nông sản, sản vật luôn thường được bán ở dạng thô, hoặc sơ chế đơn giản, vì thế giá trị kinh tế luôn rất thấp, phụ thuộc hoàn toàn vào tính thời vụ và dễ bị ép giá.
Như nhìn nhận của bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, việc phát triển nông nghiệp vẫn chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, nông sản xuất khẩu dưới dạng thô là chính. Thêm vào đó, chất lượng nông sản không đồng đều, chi phí đầu vào cao, thiếu kho tồn trữ bảo quản, công nghệ chế biến còn lạc hậu. Tất cả những lý do đó đã và đang làm giảm giá trị xuất khẩu nông sản Việt.
Tại hội thảo “Thị trường và xu hướng xuất khẩu nông sản” do Câu lạc bộ Doanh nông Việt Nam tổ chức ngày 7/11/2025 tại TP.HCM, các chuyên gia đã thẳng thắn chỉ rõ, xuất khẩu nông sản Việt Nam đang tăng trưởng ấn tượng, tuy nhiên, việc chỉ tập trung xuất nguyên liệu thô mà không làm sản phẩm tinh, không áp dụng công nghệ, chính là con đường khiến nông sản Việt mãi phụ thuộc, và rằng nếu Việt Nam không chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế số nông nghiệp và áp dụng công nghệ, thì 100 trăm sau chúng ta vẫn làm “nô dịch” cho nước ngoài, khiến nông sản Việt Nam xuất khẩu nhiều nhưng thu về vẫn nhận giá trị rất thấp.
“Sản xuất của Việt Nam vẫn mang nặng tính thời vụ, công nghệ sau thu hoạch yếu kém, tư duy quản lý vận hành còn yếu, và tình trạng lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật vẫn diễn ra” - TS. Lê Phong Hải, Phó Chủ tịch CLB Doanh Nông Việt Nam chỉ rõ. Ông Nguyễn Huỳnh Đạt, Chủ tịch Tập đoàn Vietfood, cũng thẳng thắn lấy ví dụ: Người Nhật sản xuất xoài tiết kiệm được hơn 60% chi phí nhân công và phân bón so với ta. Người bán một trái xoài 10 đô la, trong khi chúng ta xuất cả tấn xoài chỉ được 86 đô la. Nhưng muốn làm được như vậy đòi hỏi phải cơ giới hóa, tự động hóa, áp dụng công nghệ số và AI. Những cái này chúng ta đều đang thiếu và yếu.
Khoa học và công nghệ (KH&CN) rõ ràng đã trở thành một trong những nhân tố quan trọng giúp tăng năng suất, chất lượng của sản phẩm nông nghiệp trong thời gian qua. Theo Bộ KH&CN, trong lĩnh vực nông nghiệp, KH&CN đóng góp trên 30% giá trị gia tăng trong sản xuất nông nghiệp, 38% giá trị gia tăng trong sản xuất giống cây trồng, vật nuôi.
Vì thế để sản phẩm Việt nói chung, các địa phương có sản vật nói riêng, nhất là các địa phương vùng khó muốn “thay da đổi thịt” từ những sản phẩm quê hương, các chuyên gia đều cho rằng cần phải đầu tư nhiều hơn trong nghiên cứu, chuyển giao khoa học công nghệ, khuyến khích doanh nghiệp trong nước đầu tư vào nông nghiệp cũng như nâng cao năng lực cho nông dân để họ có thể tự tổ chức sản xuất để nâng cao năng suất, chất lượng.
Cần tổ chức hướng dẫn nông dân về canh tác sạch, an toàn; khuyến khích, khen thưởng và tiếp thị tìm thị trường cho nông sản sạch; kết nối nông dân để chia sẻ thông tin thị trường; có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp lớn sử dụng công nghệ cao; đồng thời kết nối doanh nghiệp và nông dân; hỗ trợ các địa phương đào tạo và phát triển nguồn nhân lực KH&CN; tiếp nhận các công nghệ mới, công nghệ tiên tiến trong lĩnh vực nông nghiệp.
Ứng dụng công nghệ, tăng cường chuyển đổi số, nâng tầm giá trị sản phẩm đặc trưng - nhìn từ nỗ lực của Lâm Đồng
Điều đáng mừng là giờ đây, việc áp dụng mạnh khoa học công nghệ để đánh thức tiềm năng, nâng tầm năng suất sản phẩm đang được nhiều địa phương mạnh dạn áp dụng, triển khai và bước đầu đã đạt được những thành quả đáng mừng.
Như tại Lâm Đồng, thời gian qua, cùng với việc hoàn thiện hạ tầng công nghệ, tỉnh Lâm Đồng cũng chú trọng nâng cao năng lực số cộng đồng, đưa công nghệ số đến gần dân, nhất là vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Từ đó mở ra cơ hội tiếp cận dịch vụ số, nâng cao kỹ năng số cơ bản cho người dân, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và thu hẹp khoảng cách số. Cụ thể, theo Sở Khoa học và Công nghệ Lâm Đồng, tỉnh chú trọng nâng cao năng lực số cho người dân và cộng đồng.
Trong đó, tích cực triển khai phong trào “Bình dân học vụ số” nhằm phổ cập kiến thức và kỹ năng số cơ bản cho toàn dân, với mục tiêu để mọi người dân, nhất là vùng đồng bào DTTS và người ở vùng sâu, vùng xa được tiếp cận các tiện ích số, biết sử dụng dịch vụ công trực tuyến và các nền tảng số phục vụ sản xuất, kinh doanh. Công tác phổ biến kỹ năng số được đẩy mạnh thông qua nền tảng “Bình dân học vụ số” của Bộ Công an (binhdanhocvuso.gov.vn) và sổ tay “Bình dân học vụ số” do Trung tâm Hạ tầng và Công nghệ số (Sở Khoa học và Công nghệ) phát triển (binhdanhocvuso.lamdong.gov.vn).
Đến nay, toàn tỉnh đã có hơn 88.800 lượt người tham gia các lớp “Bình dân học vụ số”, bước đầu nắm bắt được các kỹ năng số cơ bản, góp phần xây dựng nền tảng xã hội số và thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trên địa bàn tỉnh. Đẩy nhanh xây dựng hạ tầng số đồng bộ, phủ rộng mạng 5G, cáp quang đến vùng sâu, vùng xa. Đến nay, 124 xã, phường, đặc khu trong toàn tỉnh đều có các tổ công nghệ số cộng đồng với trên 16.800 thành viên tại 2.765 thôn, tổ dân phố. Cùng với các tổ công nghệ số cộng đồng cấp xã, các tổ công nghệ số cộng đồng cấp thôn đã triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ nâng cao kỹ năng số cơ bản cho người dân, nhất là tại vùng đồng bào DTTS, vùng sâu, vùng xa.
Nhờ vậy, đến nay, theo đánh giá của Hội Nông dân tỉnh Lâm Đồng, nhiều nông dân tỉnh đã ứng dụng công nghệ, kỹ thuật số vào sản xuất, kinh doanh hiệu quả. Chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tích cực có tính lan tỏa trong nông nghiệp, nông dân.Một số mặt chuyển đổi số nổi trội như trong truy xuất nguồn gốc hàng hóa, thương mại số, kỹ thuật, công nghệ canh tác như tưới tiên tiến, giúp nâng cao năng suất, tiết kiệm chi phí mà còn mở ra những cơ hội mới cho nông dân tiếp cận thị trường toàn cầu, gia tăng giá trị nông sản, giảm bớt áp lực thị trường vào các dịp cao điểm thu hoạch như cuối năm.
Theo báo cáo chương trình Xây dựng nông thôn mới năm 2025, ngành nông nghiệp Lâm Đồng tăng trưởng bình quân 5,6%/năm, thu nhập bình quân người dân khu vực nông thôn đạt 59,9 triệu đồng/người/năm. Toàn tỉnh có gần 1.000 sản phẩm OCOP, phần lớn đến từ các mô hình sản xuất công nghệ cao, áp dụng quy trình thông minh và liên kết chuỗi giá trị. Các vùng sản xuất chuyên canh rau, hoa, cà phê, sầu riêng, chè đang đồng loạt ứng dụng công nghệ: hệ thống tưới nhỏ giọt, cảm biến độ ẩm - dinh dưỡng, nhà kính điều khiển khí hậu, truy xuất nguồn gốc điện tử, thậm chí bán nông sản qua nền tảng số.
Từ câu chuyện thực tế của Lâm Đồng, thấy rõ rằng, khi năng suất gắn liền với chất lượng và giá trị văn hóa bản địa, sản phẩm vùng cao không chỉ vươn xa hơn trên bản đồ thương mại mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững, nâng cao đời sống người dân. Công nghệ, chuyển đổi số đã, đang đánh thức tiềm năng, trở thành động lực tăng trưởng cho nhiều vùng đất khó.
