Chiều 5/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất),
Phát biểu tại nghị trường, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (đoàn Quảng Trị) đặc biệt quan tâm đến quy định điều tiết nguồn thu từ khai thác khoáng sản cho địa phương nơi khai thác. Đối chiếu dự thảo luật với thực tiễn, vị đại biểu chỉ ra ba điểm bất cập lớn.
Trách nhiệm nặng nề, tỷ lệ điều tiết thấp
Bất cập đầu tiên được ông Vũ nhấn mạnh là tình trạng trách nhiệm của địa phương rất lớn nhưng nguồn thu được hưởng lại thấp.
Dẫn chiếu khoản 4 Điều 107 Luật Địa chất và khoáng sản, đại biểu cho biết Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức thanh tra, kiểm tra, kiểm soát, giám sát mọi hoạt động khoáng sản trên địa bàn.
Trách nhiệm này bao trùm cả các mỏ do Bộ cấp phép, đồng thời địa phương cũng phải tổ chức bảo vệ môi trường.
Thế nhưng, theo điểm đ khoản 2 Điều 36 của dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), đối với mỏ do cơ quan trung ương cấp phép, ngân sách địa phương chỉ được hưởng 30% khoản thu tiền cấp quyền khai thác.
Chứng minh bằng thực tiễn tại Quảng Trị, đại biểu cho hay tỉnh này hiện có 22 mỏ được quyền khai thác do Bộ cấp, với tổng diện tích lên tới hơn 2.100 ha. Các mỏ này chủ yếu khai thác đá vôi, sét làm nguyên liệu xi măng và titan.
Đáng chú ý, chỉ riêng 6 mỏ đá vôi ở các xã Tuyên Hóa, Lệ Ninh, Đồng Lê đã có công suất gần 8 triệu tấn mỗi năm, trong đó nhiều giấy phép kéo dài đến tận những năm 2040, 2050.
“Tác động đến hạ tầng, môi trường là lâu dài, nhưng nguồn lực giữ lại để đầu tư cho chính vùng khai thác còn rất hạn chế”, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ nhận xét.
Nhiều mỏ, nguồn lực vẫn không tăng
Không chỉ dừng lại ở tỷ lệ điều tiết thấp, đại biểu đoàn Quảng Trị còn chỉ ra bất cập thứ hai: phần địa phương được hưởng thực chất cũng chưa làm tăng nguồn lực.
Cụ thể, theo khoản 1 và điểm a khoản 2 Điều 42 của dự thảo Luật, số bổ sung cân đối được xác định trên cơ sở nhiệm vụ chi theo định mức và nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng.
Bất hợp lý nằm ở chỗ, các khoản thu từ khoáng sản như tiền cấp quyền khai thác, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường đều được tính vào nguồn thu này. Chúng không được loại trừ như các khoản tiền sử dụng đất hay thu xổ số quy định tại điểm b khoản 2 Điều 42.
“Với tỉnh chưa tự cân đối như Quảng Trị, dự kiến thu từ khoáng sản càng lớn thì số bổ sung cân đối được xác định càng nhỏ, tổng nguồn để chi không tăng”, ông Vũ phân tích.
Từ hai bất cập nói trên, đại biểu đã đúc kết một "nghịch lý" đang tồn tại: tỉnh càng có nhiều mỏ do Bộ cấp phép thì trách nhiệm quản lý và chi phí khắc phục hậu quả càng lớn, nhưng nguồn lực thu về lại không tăng tương ứng.
Kiến nghị "chia đôi" nguồn thu, phân bổ đúng tinh thần "địa phương chịu trách nhiệm"
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ đề nghị sửa quy định tại dự thảo theo hướng ngân sách trung ương và ngân sách địa phương mỗi bên hưởng 50% tiền cấp quyền khai thác khoáng sản do cơ quan trung ương cấp phép.
Đồng thời, dự thảo cần bổ sung nguyên tắc ưu tiên phân cấp nguồn thu từ khai thác khoáng sản cho cấp xã nơi có khoáng sản được khai thác.
Về cách thức tính toán cân đối ngân sách, ông Vũ đề nghị bổ sung vào dự thảo quy định: tiền cấp quyền khai thác khoáng sản và phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản (phần mà ngân sách địa phương được hưởng) phải được đưa vào các khoản không dùng để xác định số bổ sung cân đối. Việc loại trừ này sẽ giúp địa phương thực sự có thêm nguồn lực giữ lại khi có các hoạt động khai thác trên địa bàn.
Lý giải cho loạt giải pháp này, vị đại biểu khẳng định: "Các đề nghị trên không làm phát sinh khoản chi mới, mà phân bổ lại hợp lý nguồn thu giữa nơi hưởng lợi và nơi chịu tác động, đúng tinh thần địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".
