Chính sách được đề xuất trong bối cảnh tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam vẫn diễn biến phức tạp sau nhiều năm triển khai các giải pháp can thiệp.
Theo cơ quan quản lý, việc khuyến khích, tôn vinh các gia đình sinh con gái là một trong những giải pháp nhằm thay đổi nhận thức xã hội, giảm tư tưởng ưa thích con trai và thúc đẩy bình đẳng giới.
Theo dự thảo, các địa phương căn cứ vào mục tiêu dân số và điều kiện thực tế để lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp đối với các gia đình sinh hai con một bề là gái, nuôi con khỏe mạnh, chăm sóc và giáo dục con tốt.
Các chính sách có thể bao gồm miễn, giảm học phí; hỗ trợ mua bảo hiểm y tế học sinh; hỗ trợ sữa học đường; hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế hoặc biểu dương, khen thưởng những gia đình tiêu biểu.
Trong đó, trẻ em gái thuộc hộ nghèo, cận nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, khu vực bãi ngang ven biển, hải đảo, xã biên giới sẽ được ưu tiên trong quá trình triển khai chính sách.
Không chỉ hướng tới hỗ trợ từng gia đình, dự thảo cũng đề xuất khen thưởng các địa phương, đơn vị thực hiện tốt công tác vận động, tuyên truyền về bình đẳng giới và phòng, chống lựa chọn giới tính thai nhi.
Cụ thể, các xã có 100% thôn, tổ dân phố đưa nội dung không lựa chọn giới tính thai nhi, không phân biệt đối xử giữa con trai và con gái vào hương ước, quy ước có thể được xem xét khen thưởng.
Các cơ sở y tế, cơ sở cung cấp dịch vụ dân số thực hiện tốt công tác truyền thông, tập huấn, đồng thời không vi phạm quy định về lựa chọn giới tính thai nhi cũng thuộc nhóm được biểu dương, hỗ trợ.
Nhiều địa phương đã có mô hình khuyến khích sinh con gái
Theo Bộ Y tế, một số địa phương đã triển khai các mô hình khuyến khích, động viên gia đình sinh con gái và bước đầu tạo chuyển biến trong nhận thức cộng đồng.
Tại Tây Ninh, việc kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh được đưa vào nội dung hương ước, quy ước tại cộng đồng dân cư. Trong năm 2023 và 2024, địa phương đã khen thưởng hơn 440 ấp thực hiện tốt với tổng kinh phí hơn 1,3 tỷ đồng.
Hưng Yên tổ chức biểu dương hơn 100 gia đình sinh con gái chăm ngoan, học giỏi; Hải Phòng tuyên dương các gia đình có con gái thành đạt với mức hỗ trợ 5 triệu đồng mỗi gia đình. Trong khi đó, Khánh Hòa và Sơn La lồng ghép nội dung này vào các phong trào xây dựng gia đình hạnh phúc, chương trình dân số tại địa phương.
Tuy nhiên, những nỗ lực trên chưa đủ để đảo chiều xu hướng mất cân bằng giới tính khi sinh. Số liệu điều tra biến động dân số cho thấy tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam luôn ở mức cao hơn nhiều so với mức cân bằng tự nhiên.
Cụ thể, tỷ số này tăng từ 110,5 bé trai/100 bé gái năm 2009 lên 111,5 năm 2019 và duy trì ở mức 111,4 năm 2024. Trong khi đó, mức cân bằng tự nhiên chỉ khoảng 106 bé trai/100 bé gái.
Tình trạng mất cân bằng tập trung chủ yếu tại các tỉnh phía Bắc, đặc biệt là khu vực đồng bằng sông Hồng, nơi một số địa phương có tỷ số giới tính khi sinh lên tới 118 bé trai/100 bé gái. Ngược lại, nhiều tỉnh phía Nam duy trì mức gần với cân bằng tự nhiên, dao động khoảng 105-108.
Không chỉ là câu chuyện dân số
Các chuyên gia cảnh báo nếu xu hướng lựa chọn giới tính khi sinh tiếp tục kéo dài, Việt Nam có thể đối mặt với tình trạng dư thừa nam giới trong độ tuổi kết hôn. Cơ quan thống kê dự báo đến năm 2034, Việt Nam có thể dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi 15-49; con số này có thể lên tới 1,8 triệu người vào năm 2059.
Hệ lụy không chỉ nằm ở sự mất cân bằng về cơ cấu dân số mà còn tác động đến cấu trúc gia đình, quan hệ xã hội, làm gia tăng nguy cơ nam giới gặp khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời, kết hôn muộn hoặc không kết hôn.
Bộ Y tế nhấn mạnh chính sách hỗ trợ gia đình sinh hai con gái không nhằm khuyến khích sinh con theo giới tính, mà hướng tới thay đổi nhận thức, xóa bỏ quan niệm "trọng nam khinh nữ", nâng cao giá trị và vị thế của trẻ em gái trong gia đình, xã hội.
Mục tiêu đặt ra là từng bước đưa tỷ số giới tính khi sinh về dưới 109 bé trai/100 bé gái vào năm 2030, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng dân số, duy trì mức sinh hợp lý và thích ứng với quá trình già hóa dân số đang diễn ra.
