Đưa con người về vị trí trung tâm
Dữ liệu mang trong mình sức mạnh không thể phủ nhận trong việc đo lường và phác họa bức tranh toàn cảnh của xã hội. Tuy nhiên, có một thực tế tâm lý mà những người làm truyền thông phải đối mặt, đó là bộ não con người không được thiết kế để kết nối cảm xúc với những bảng tính khổng lồ hay những hàng số liệu dài dằng dặc.
Độc giả có thể tiếp nhận thông tin về hàng nghìn tỷ đồng thiệt hại hay hàng triệu người bị ảnh hưởng, nhưng họ chỉ thực sự thấu cảm khi những con số đó được chuyển hóa thành những phận người cụ thể.
Bàn về vấn đề này, nhà báo Lê Đình Tuyển, Báo Thanh Niên cho rằng, thay vì đưa cho độc giả những thuật ngữ vĩ mô khô khan, phóng viên cần biết cách làm mềm hóa thông tin. Những tỷ lệ phần trăm phức tạp cần được chuyển đổi thành những hình ảnh so sánh gần gũi, những số liệu quá lớn cần được làm tròn để dễ hình dung.
Quan trọng hơn cả, ông nhấn mạnh một tác phẩm báo chí dữ liệu không bao giờ bắt đầu bằng một bản báo cáo, mà phải được mở ra bằng một khoảnh khắc cụ thể, một cảnh tượng đời thường đại diện cho toàn bộ xu hướng mà tập dữ liệu phản ánh.
"Đó chính là ranh giới giữa một bài báo hấp dẫn và một bản thống kê nhàm chán, nằm ở khả năng giúp người đọc nhìn thấy sức nặng của vấn đề đang đè lên đôi vai của những con người bằng xương bằng thịt", ông nói.
Cơ sở thực chứng để tháo gỡ vấn đề cốt lõi
Đích đến cuối cùng của những bài báo dữ liệu không chỉ là để độc giả thấu cảm, mà là tạo ra một bức tranh minh bạch, rành mạch để từ đó xã hội và các nhà quản lý cùng tìm ra hướng giải quyết.
Thực tiễn tác nghiệp tại Báo Thanh Niên trong thời gian qua đã cung cấp những minh chứng sinh động cho triết lý này. Nhắc lại loạt bài mổ xẻ cuộc khủng hoảng cát tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhà báo Lê Đình Tuyển cho biết bằng việc dày công tổng hợp số liệu trong nhiều năm, bài báo dựng lên một bức tranh đối lập nhức nhối giữa nhu cầu vật liệu khổng lồ và nguồn cung hợp pháp vô cùng bé nhỏ.
"Chính dữ liệu đã chỉ rõ nguyên nhân sâu xa của tình trạng khai thác trái phép, từ đó cung cấp luận cứ vững chắc để cơ quan chức năng khẩn trương tìm kiếm vật liệu thay thế và minh bạch chuỗi cung ứng", ông chia sẻ.
Tương tự, với tuyến bài về sạt lở và di dời dân cư, những con số về hàng chục nghìn hộ dân chạy lở cõng trên lưng hàng nghìn tỷ đồng cứu trợ đã trực tiếp đặt ra bài toán về tính hiệu quả của các biện pháp hiện hành, giúp các nhà hoạch định có thêm góc nhìn thực tế để điều chỉnh quy hoạch cho phù hợp.
Sự tinh tế trong cách dùng dữ liệu để tháo gỡ điểm nghẽn còn được thể hiện qua các đề tài xã hội học phức tạp như hiện tượng người trẻ chậm kết hôn và ngại sinh con. Thông qua lăng kính dữ liệu, tòa soạn đã kết nối thực trạng này với nguy cơ già hóa dân số và hệ lụy kinh tế quốc gia, biến một câu chuyện tưởng chừng riêng tư thành một bài toán chính sách cần toàn xã hội chung tay giải quyết.
Đặc biệt, khi nhắc đến loạt bài bóc tách thị trường vé số miền Nam, nhà báo Lê Đình Tuyển coi đây là một ví dụ điển hình. Bài báo dùng dữ liệu để phơi bày quy mô thực sự của câu chuyện này. Việc công bố số lượng vé phát hành, dòng tiền người dân chi ra và cơ chế phân bổ doanh thu đã tạo ra một sự đối lập với hình ảnh người bán vé nghèo khổ bám lòng đường.
Theo nhà báo Lê Đình Tuyển, đó là một lăng kính phản biện minh bạch, đặt ra yêu cầu cần thiết phải rà soát lại cơ chế vận hành để đảm bảo sự công bằng. Nhìn lại toàn bộ hành trình này, ông đúc kết rằng trực quan hóa dữ liệu bằng biểu đồ chỉ là phần bề nổi, giá trị thực sự nằm ở khả năng phân tích và diễn dịch.
Dữ liệu mang đến tính thực chứng để bài báo không rơi vào ngụy biện, còn nghệ thuật kể chuyện giúp mang tiếng nói từ cơ sở đến với các cấp quản lý, từ đó đóng góp thiết thực vào việc xây dựng những giải pháp bền vững cho xã hội.
