Trong sự chuyển dịch đó, sự kết hợp giữa báo chí giải pháp và báo chí dữ liệu đang tạo nên một thứ vũ khí sắc bén mang lại giá trị thực sự cho công chúng.
Từ "phản ánh" đến "hữu ích"
Thời gian trước, công thức truyền thống của báo chí thường xoay quanh việc phát hiện và phanh phui tiêu cực. Nhưng trong một kỷ nguyên mà độc giả dễ dàng rơi vào trạng thái "mệt mỏi vì tin tức" trước biển thông tin u ám, chỉ vạch trần vấn đề là chưa đủ.
Nhà báo Lê Đình Tuyển, Báo Thanh Niên nhận định: "Báo chí giải pháp đang dần trở thành một xu hướng quan trọng trong đời sống truyền thông hiện đại, được xã hội cũng như các cơ quan quản lý coi trọng. Không còn dừng lại ở việc phản ánh vấn đề, báo chí ngày nay được kỳ vọng mang thêm một thuộc tính mới: 'hữu ích cho xã hội'."
Sự "hữu ích" ấy đồng nghĩa với việc nhà báo phải vượt ra khỏi vai trò người quan sát đơn thuần. Họ phải trở thành những nhà phân tích, tìm kiếm cách thức xã hội đang ứng phó với khủng hoảng, đánh giá hiệu quả của những biện pháp đó, từ đó gợi mở hướng đi cho các nhà hoạch định chính sách.
Định nghĩa lại giá trị: Phẫn nộ xong rồi sao nữa?
Sự thay đổi này, theo nhà báo Lê Đình Tuyển bắt nguồn từ việc định nghĩa lại giá trị cốt lõi của một tác phẩm báo chí. Thước đo thành công của một bài điều tra không thể dừng lại ở việc phát hiện vấn đề, phanh phui sai phạm và tạo ra một làn sóng phẫn nộ trong dư luận.
"Nhưng phẫn nộ xong rồi sao nữa? Hàng loạt bài viết về kẹt xe, ngập lụt, ô nhiễm môi trường cứ lặp đi lặp lại qua các năm cần có một lối thoát được vạch ra", ông Tuyển nói.
Câu hỏi ấy cũng chính là điểm khởi đầu cho cách tiếp cận báo chí giải pháp.
Ông Lê Đình Tuyển khẳng định, sự “hữu ích” mà báo chí giải pháp hướng tới không phải là những lời khuyên chung chung hay những kết luận dễ dãi để làm dịu lòng người đọc. Người làm báo cần lần theo cách các địa phương, tổ chức hay cộng đồng đang ứng phó với nó trong thực tế. Ở đâu đó có thể đã xuất hiện những mô hình mới, những cách làm khác biệt. Nhưng điều quan trọng không chỉ là ghi nhận sự tồn tại của những mô hình đó, mà phải hiểu được chúng vận hành như thế nào, vì sao hiệu quả, và trong điều kiện nào thì có thể phát huy tác dụng.
"Một bài báo vì thế không chỉ dừng lại ở việc kể lại một 'cách làm hay'. Nó cần làm rõ bản chất bên trong của giải pháp: cơ chế hoạt động, các yếu tố cấu thành, cũng như những điều kiện cần thiết để có thể áp dụng rộng hơn. Khi những yếu tố này được bóc tách rõ ràng, câu chuyện không còn là một ví dụ đơn lẻ, mà trở thành một gợi ý có giá trị tham khảo cho nhiều bối cảnh khác nhau", ông Tuyển nhấn mạnh.
Câu trả lời nằm trong dữ liệu
Theo nhà báo Lê Đình Tuyển, báo chí giải pháp chỉ thực sự đứng vững khi có một nền móng đủ chắc. Và nền móng đó chính là dữ liệu. Nhưng dữ liệu ở đây không phải là những con số khô khan được trích dẫn cho “có”, mà là một phần của câu chuyện, thậm chí là điểm khởi đầu của câu chuyện.
Dữ liệu giúp nhà báo nhìn ra những điều mà quan sát thông thường có thể bỏ sót: những bất thường kéo dài, những xu hướng âm thầm tích tụ qua nhiều năm.
Tuy nhiên, chính dữ liệu cũng có thể đánh lừa nếu người sử dụng nó không đủ cẩn trọng. “Dữ liệu không phải là chân lý tuyệt đối”, ông Tuyển nhấn mạnh. Một con số có thể đúng, nhưng cách nó được thu thập, chọn lọc hay đặt vào bối cảnh nào mới là điều quyết định ý nghĩa của nó. Vì vậy, làm báo bằng dữ liệu cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận một nguyên tắc: luôn nghi ngờ, luôn kiểm chứng, và không vội tin ngay cả vào những gì tưởng như rất “chắc chắn”.
"Khi dữ liệu đi cùng với cách tiếp cận của báo chí giải pháp, cách làm báo trong tòa soạn cũng thay đổi theo", ông Tuyển nhận định. Câu chuyện không còn bắt đầu từ một ý tưởng ngẫu hứng hay một nguồn tin đơn lẻ, mà thường khởi đi từ việc xây dựng và đọc hiểu một bộ dữ liệu đủ lớn.
Cách tiếp cận nguồn tin cũng khác đi. Nếu trước đây, phóng viên thường tìm đến chuyên gia để hỏi “ý kiến”, thì bây giờ, theo ông Tuyển, nhà báo chỉ nên ngồi xuống khi mình đã hiểu đủ sâu về dữ liệu. "Khi đã có nền tảng này, cuộc trao đổi với chuyên gia không còn dừng ở mức nhận định chung chung, mà trở thành một quá trình trao đổi sâu hơn, trong đó những con số và phân tích cụ thể giúp dẫn dắt câu hỏi và làm rõ bản chất vấn đề", ông cho biết.
Có thể nói, một bài báo khi có dữ liệu làm điểm tựa sẽ khác hẳn: nó không chỉ kể lại chuyện gì đang xảy ra, mà còn cho thấy mức độ của vấn đề, đo được tác động và kiểm chứng được hiệu quả của những gì đang được làm. Khi đó, người đọc không chỉ “biết” mà còn có cơ sở để tự mình đánh giá.
