Greenland và Iceland trong tính toán chiến lược của Mỹ ở Bắc Cực

Mỹ đang tăng cường hợp tác quốc phòng tại khu vực Bắc Cực, đáng chú ý là thỏa thuận mới với Đan Mạch và Greenland ngày 22/9. Với vị trí trên tuyến Bắc Đại Tây Dương, Iceland được xem là một mắt xích quan trọng tiếp theo trong cấu trúc an ninh mà Mỹ và các đồng minh đang củng cố tại khu vực này.

Bắc Cực ngày càng có ý nghĩa chiến lược

Thỏa thuận mới giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland nhằm mở rộng quyền tiếp cận cơ sở hạ tầng quân sự của Washington tại Greenland cần được nhìn như một sự điều chỉnh trong hợp tác quốc phòng giữa các đồng minh, thay vì chỉ được đặt trong bối cảnh những tranh luận trước đây về tương lai của hòn đảo.

Điểm đáng chú ý là Mỹ không đạt được ý tưởng mua Greenland từng được Tổng thống Donald Trump nêu ra, nhưng vẫn mở rộng đáng kể khả năng hoạt động quân sự tại đây thông qua thỏa thuận với Copenhagen và Nuuk. Điều này cho thấy Washington có thể theo đuổi các lợi ích chiến lược tại Bắc Cực thông qua những cơ chế hợp tác an ninh cụ thể, thay vì thay đổi về mặt pháp lý đối với chủ quyền lãnh thổ.

Việc Bắc Cực ngày càng gia tăng tầm quan trọng chiến lược xuất phát từ nhiều yếu tố đan xen. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, tình trạng băng tan theo mùa đang vô tình khơi thông các tuyến hàng hải mới và tiếp cận một số nguồn tài nguyên trước đây khó khai thác.

Khu vực này hiện được đánh giá là rốn dầu khí và khoáng sản thiết yếu cho nền công nghiệp hiện đại. Không chỉ vậy, Bắc Cực còn sở hữu vị trí địa chính trị độc tôn, mang ý nghĩa sống còn đối với mạng lưới cảnh báo sớm, hệ thống phòng thủ tên lửa, không gian tác chiến tàu ngầm và bảo vệ các tuyến cáp quang biển.

Đối với Mỹ, Greenland có giá trị không chỉ bởi vị trí giữa Bắc Mỹ và châu Âu, mà còn bởi khả năng hỗ trợ theo dõi các hoạt động quân sự và hàng không vũ trụ ở Bắc Cực. Căn cứ Pittuffik, nằm ở phía bắc Greenland, từ lâu đã giữ vai trò trong hệ thống cảnh báo sớm và giám sát của Mỹ. Việc mở rộng cơ sở hạ tầng và tăng cường năng lực tại đây vì thế phản ánh sự chú trọng ngày càng lớn của Washington đối với sườn phía bắc của không gian Bắc Đại Tây Dương.

Trong cấu trúc đó, Iceland có vị trí riêng. Là quốc gia không có quân đội thường trực, Iceland dựa vào các cơ chế hợp tác quốc phòng với NATO và Mỹ để bảo đảm an ninh. Vị trí của đảo nằm giữa Greenland, Bắc Đại Tây Dương và châu Âu khiến nơi đây có ý nghĩa đối với hoạt động giám sát trên biển, kiểm soát tuyến hàng hải và theo dõi hoạt động tàu ngầm.

Ở góc độ địa chiến lược, Greenland và Iceland tạo thành hai điểm quan trọng trên tuyến nối Bắc Mỹ với châu Âu. Nếu Greenland đóng vai trò nổi bật về cảnh báo sớm và năng lực quân sự tại khu vực cực Bắc, Iceland có thể hỗ trợ kiểm soát và giám sát không gian biển ở Bắc Đại Tây Dương. Vì vậy, việc Mỹ tăng cường hợp tác với Iceland có thể được xem là một phần trong nỗ lực củng cố tổng thể năng lực an ninh ở khu vực.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc Mỹ sẽ tìm cách xây dựng một sự hiện diện quân sự quy mô lớn tại Iceland. Đặc điểm chính trị và an ninh của Iceland khác với Greenland, trong khi Iceland có những tính toán riêng về chủ quyền và chính sách đối ngoại. Do đó, giới quan sát nhận định khả năng cao hơn là Washington sẽ tìm cách mở rộng hợp tác về giám sát, chia sẻ thông tin, cơ sở hạ tầng và khả năng phối hợp trong khuôn khổ NATO.

Một vấn đề khác cũng đáng chú ý là thỏa thuận mới về Greenland đặt ra những giới hạn đối với khả năng các nước ngoài NATO thiết lập cơ sở quân sự hoặc hiện diện thường trực tại đây nếu không có sự đồng thuận của các bên liên quan. Cơ chế này góp phần kiểm soát khả năng các cường quốc bên ngoài mở rộng hiện diện tại một khu vực có vị trí chiến lược ngày càng quan trọng. Đối với Washington, đây cũng là cách củng cố vị thế của các đồng minh phương Tây tại Bắc Cực trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng rõ nét.

Nếu mô hình hợp tác như vậy được áp dụng rộng hơn, ảnh hưởng của Mỹ tại Bắc Cực có thể tiếp tục được củng cố. Tuy nhiên, mức độ và hình thức của quá trình này sẽ phụ thuộc đáng kể vào lựa chọn của từng quốc gia trong khu vực, cũng như cách các nước châu Âu điều chỉnh chính sách an ninh của mình.

Châu Âu tìm kiếm một thế cân bằng mới

Phản ứng của châu Âu đối với những diễn biến tại Bắc Cực có sự đan xen giữa hợp tác và nhu cầu tăng cường tự chủ. Một mặt, thỏa thuận mới về Greenland giúp giảm nguy cơ căng thẳng giữa Mỹ và Đan Mạch, qua đó hạn chế những tác động tiêu cực đối với sự đoàn kết của NATO. Việc Washington tái khẳng định các cam kết an ninh đối với Đan Mạch và Greenland cũng phù hợp với lợi ích chung của liên minh trong việc củng cố sườn phía bắc.

Ở góc độ này, việc Mỹ duy trì và tăng cường năng lực quân sự tại Bắc Cực được nhiều nước châu Âu nhìn nhận trong khuôn khổ bảo đảm an ninh chung. NATO đã tiến hành nhiều hoạt động và cuộc tập trận tại khu vực, với sự tham gia của các nước thành viên, trong đó có Anh, quốc gia có lợi ích an ninh trực tiếp tại Bắc Đại Tây Dương và vùng cực Bắc.

Tuy nhiên, những căng thẳng trước đây liên quan đến Greenland cũng khiến châu Âu nhận thức rõ hơn về những giới hạn của việc phụ thuộc quá nhiều vào một đối tác an ninh duy nhất. Những tranh luận về thuế quan, sức ép chính trị và cách tiếp cận của chính quyền Tổng thống Trump đối với các đồng minh đã thúc đẩy châu Âu quan tâm nhiều hơn đến khả năng tự chủ về quốc phòng và an ninh.

Điều này không đồng nghĩa với việc châu Âu muốn giảm hợp tác với Mỹ. Thay vào đó, xu hướng nổi bật là tìm cách bổ sung các năng lực của châu Âu vào cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương. Một chiến lược Bắc Cực được điều chỉnh có thể tập trung nhiều hơn vào giám sát hàng hải, bảo vệ cơ sở hạ tầng dưới biển, an ninh năng lượng, khai thác tài nguyên và khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

Hội nghị thượng đỉnh Bắc Cực châu Âu tổ chức tại Rovaniemi, Phần Lan, trong tháng 9 là một dấu hiệu cho thấy các nước châu Âu ngày càng quan tâm đến việc định hình chính sách đối với khu vực. Các hoạt động tập trận, tăng cường giám sát dưới biển và phát triển năng lực khai thác tài nguyên cũng cho thấy Bắc Cực đang dần được đưa vào các tính toán an ninh và kinh tế dài hạn của châu Âu.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng không thể xem những động thái này là một quá trình đối đầu với Mỹ. Mục tiêu chủ yếu của châu Âu dường như là giảm mức độ dễ tổn thương trước những thay đổi trong chính sách của Washington, đồng thời nâng cao khả năng tự bảo vệ và tự quyết định trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích của mình. Trong thực tế, Mỹ và châu Âu vẫn có nhiều lợi ích an ninh chung tại Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương.

Trong bối cảnh đó, Iceland giữ một vị trí đặc biệt. Iceland không phải thành viên EU nhưng là thành viên NATO, đồng thời có quan hệ an ninh lâu dài với Mỹ. Cuộc bỏ phiếu gần đây của người dân Iceland về việc nối lại các cuộc đàm phán gia nhập EU cũng cho thấy nước này đang đứng trước những lựa chọn chiến lược mới trong quan hệ với châu Âu. Dù kết quả cuối cùng của tiến trình này còn phụ thuộc nhiều yếu tố, Iceland sẽ phải cân nhắc đồng thời lợi ích từ hợp tác với Mỹ, vai trò trong NATO và quan hệ với EU.

Vì vậy, chuyến thăm Reykjavik của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một cuộc trao đổi song phương về kinh tế và quốc phòng. Đây là cơ hội để Washington củng cố quan hệ với một đối tác có vị trí địa chiến lược quan trọng, đồng thời tiếp tục hoàn thiện mạng lưới hợp tác an ninh tại Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương.