Theo sử sách, chỉ trong vòng 5 ngày, đạo quân xâm lược nhà Thanh với quy mô hàng chục vạn đã bị đánh tan, buộc triều đình phương Bắc phải nhanh chóng công nhận chủ quyền và vị thế của Đại Việt.
Và những năm gần đây, một số nghiên cứu mới đặt ra cách nhìn khác về yếu tố quyết định làm nên thắng lợi “thần tốc” ấy.
Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, chuyên gia kỹ thuật từng nghiên cứu trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng, Đại Việt thời Tây Sơn có thể đã sở hữu và sử dụng các loại hỏa dược đặc biệt chứa phốt pho, tạo nên hỏa lực vượt trội so với đối phương.
Qua nhiều năm khảo cứu sử liệu nhà Thanh, nhà Nguyễn, kết hợp mô phỏng và thực nghiệm, ông cho rằng các loại “hỏa cầu”, “hỏa tiễn”, “hỏa hổ” được ghi trong sử sách không đơn thuần là vũ khí cháy thông thường, mà có khả năng gây cháy dữ dội, không thể dập tắt, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hô hấp của đối phương trong không gian kín.
Những mô tả trong chính sử như “nóng như thò tay vào vạc dầu”, “chốc lát chết hàng loạt”, hay cảnh quân Thanh hoảng loạn nhảy xuống sông vẫn không thoát nạn, được ông Thanh lý giải bằng đặc tính của phốt pho: tự bốc cháy trong không khí, cháy được trên mặt nước và gây tổn thương sâu.
Tại các trận Đống Đa, Ngọc Hồi và khu vực hai bờ sông Hồng, hỏa lực này nếu tồn tại đã tạo ra hiệu ứng tâm lý và vật lý cực mạnh, khiến quân Thanh dù đông và tinh nhuệ cũng nhanh chóng tan rã.
Nghiên cứu cũng đặt giả thuyết rằng, nguồn nguyên liệu tự nhiên dồi dào như phân dơi trong các hang động, phân chim ở đảo xa giàu diêm tiêu và phốt pho có thể giúp người Việt sớm làm chủ kỹ thuật hỏa dược, đi trước nhiều quốc gia cùng thời. Điều này phần nào lý giải vì sao quân Tây Sơn liên tiếp giành thắng lợi trước quân Xiêm, lực lượng đánh thuê phương Tây và nhà Thanh.
Dù còn cần thêm những kiểm chứng khoa học độc lập, các góc nhìn mới cho thấy Đại thắng Kỷ Dậu 1789 không chỉ là chiến thắng của lòng yêu nước và tài thao lược, mà còn có thể là kết quả của một trình độ kỹ thuật quân sự bản địa rất cao, phản ánh trí tuệ và bản lĩnh vượt thời đại của Đại Việt dưới thời Hoàng đế Quang Trung.
