Cơ chế đặc biệt để Nhà nước phản ứng kịp thời trước tình huống cấp bách
Chiều 10/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật. Giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo đã có Báo cáo số 97 tiếp thu, giải trình bước đầu và sẽ tiếp tục nghiên cứu, phối hợp với các cơ quan của Quốc hội chỉnh lý dự thảo luật trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối Kỳ họp này.
Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp, được quy định từ Điều 59 đến Điều 65 của dự thảo luật.
Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, đây là nội dung mới, rất quan trọng, liên quan trực tiếp đến thẩm quyền lập pháp của Quốc hội cũng như khả năng phối hợp, ứng phó và phản ứng chính sách trước những tình huống cấp bách do thực tiễn đặt ra.
Cơ sở đề xuất cơ chế này xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa Kết luận số 09 ngày 10/3/2016 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Trong đó, Bộ Chính trị yêu cầu nghiên cứu cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản điều chỉnh quy định của luật khi xảy ra tình huống khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, sau đó báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.
Bên cạnh đó, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu phải có công cụ pháp lý để Nhà nước chủ động ứng phó với những biến động nhanh, phức tạp của tình hình thế giới và khu vực. Những vấn đề về an ninh, thương mại, đầu tư, đứt gãy chuỗi cung ứng, an ninh phi truyền thống, cùng sự phát triển của khoa học công nghệ, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo có thể tác động khó lường đến nền kinh tế, hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống Nhân dân.
Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan soạn thảo đã nghiên cứu kinh nghiệm ứng phó với đại dịch Covid-19, kết quả thực hiện Nghị quyết 206 của Quốc hội thời gian qua và kinh nghiệm quốc tế để đề xuất cơ chế này. Tuy nhiên, đây không phải cơ chế được áp dụng thường xuyên, mà chỉ sử dụng khi thực sự cần thiết, trong tình huống khẩn cấp, cấp bách và Quốc hội không thể họp được.
Không thay thế thẩm quyền lập pháp của Quốc hội
Làm rõ tính hợp hiến của cơ chế được đề xuất, Bộ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định, đây là cơ chế ủy quyền lập pháp có điều kiện, mang tính tạm thời, nhằm nâng cao khả năng phản ứng chính sách của Nhà nước. Việc cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật chỉ nhằm xử lý ngay những vấn đề cấp bách trong thời gian chưa thể thực hiện quy trình sửa đổi luật theo thẩm quyền của Quốc hội.
Cơ chế này không thay thế và cũng không làm thay đổi nguyên tắc Quốc hội là cơ quan duy nhất có thẩm quyền lập hiến, lập pháp theo khoản 1 Điều 70 của Hiến pháp.
Dự thảo luật đồng thời đặt ra những điều kiện kiểm soát chặt chẽ để phòng ngừa việc lạm dụng. Theo đó, cơ chế chỉ được kích hoạt khi có tình huống khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp và phải có sự đồng ý của cấp có thẩm quyền. Đối với nghị quyết của Chính phủ, bắt buộc phải có sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi ban hành.
Đáng chú ý, nghị quyết của Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội được ban hành theo cơ chế này chỉ có hiệu lực tối đa 1 năm. Cơ quan ban hành văn bản có trách nhiệm trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung những quy định đã được điều chỉnh tại kỳ họp gần nhất.
Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cũng phân biệt cơ chế này với thủ tục ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong trường hợp đặc biệt tại Điều 58 của dự thảo luật. Nếu Điều 58 áp dụng đối với việc ban hành văn bản thuộc thẩm quyền theo thủ tục tinh giản trong tình huống đặc biệt, thì cơ chế tại Điều 59 cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh trực tiếp quy định của luật khi Quốc hội không thể họp.
Ngoài nội dung trên, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cũng giải trình về việc bổ sung các nguyên tắc xây dựng, ban hành và tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật; cơ chế kiểm soát chất lượng chính sách và lấy ý kiến hồ sơ chính sách.
Theo đó, dự thảo luật quy định việc lấy ý kiến của 8 bộ, cơ quan ngang bộ là yêu cầu bắt buộc, gắn với nội dung, thời hạn trả lời và trách nhiệm về chất lượng ý kiến. Ở giai đoạn soạn thảo dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết, hồ sơ còn phải được Bộ Tư pháp thẩm định. Việc này nhằm kiểm soát cả quá trình lựa chọn chính sách và chuyển chính sách thành các quy định cụ thể, đồng thời đơn giản hóa quy trình, thủ tục, góp phần đẩy nhanh tiến độ xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu kỹ ý kiến đại biểu Quốc hội, phối hợp với các cơ quan của Quốc hội hoàn thiện dự thảo luật, bảo đảm chất lượng trước khi báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối Kỳ họp này.
