Duy trì hợp tác, thúc đẩy đồng thuận
Hội nghị thượng đỉnh BRICS năm 2026 diễn ra tại New Delhi với sự tham dự của các thành viên và nhiều nước đối tác, trong đó có Belarus, Bolivia, Cuba, Kazakhstan, Malaysia, Nigeria, Thái Lan, Uganda, Uzbekistan và Việt Nam. Burundi tham dự với tư cách Chủ tịch Liên minh châu Phi. Sự hiện diện của các quốc gia thuộc nhiều khu vực cho thấy BRICS tiếp tục mở rộng không gian hợp tác, tăng cường kết nối giữa các nước đang phát triển, các nền kinh tế mới nổi và những đối tác có lợi ích tương đồng.
Kết quả nổi bật của Hội nghị là các nước thông qua tuyên bố chung, trong bối cảnh Hội nghị ngoại trưởng BRICS hồi tháng 5 không đạt được văn kiện chung do bất đồng liên quan đến tình hình Trung Đông. Việc đạt đồng thuận tại Hội nghị thượng đỉnh cho thấy các thành viên đã lựa chọn cách tiếp cận thực tế, không để khác biệt về chính trị và an ninh làm gián đoạn hợp tác.
Tuyên bố chung năm 2026 được xây dựng theo hướng thận trọng, nhấn mạnh yêu cầu duy trì hòa bình, giảm leo thang căng thẳng, kiềm chế và tránh các hành động làm tình hình xấu đi. Văn kiện lên án các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự và cơ sở hạt nhân, đồng thời đề cao giải pháp ngoại giao, đối thoại và tôn trọng luật pháp quốc tế. Việc không trực tiếp nêu tên Iran hay Ukraine cho thấy các nước ưu tiên tìm kiếm điểm chung, qua đó duy trì sự thống nhất trong một cơ chế có nhiều khác biệt về lợi ích và quan điểm.
Đối với BRICS, đồng thuận có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không phải tổ chức quốc tế theo mô hình truyền thống, không có bộ máy hành chính thường trực và chủ yếu hoạt động thông qua cơ chế chủ tịch luân phiên, các hội nghị chuyên ngành và sự phối hợp giữa các thành viên. Vì vậy, duy trì hợp tác đòi hỏi các nước tôn trọng khác biệt, hạn chế những nội dung gây chia rẽ và tập trung vào các lĩnh vực có lợi ích chung.
Bên cạnh các vấn đề quốc tế, hợp tác kinh tế, tài chính và công nghệ tiếp tục là trọng tâm của Hội nghị. Tuyên bố chung tập trung vào những nội dung có khả năng tạo ra kết quả cụ thể như thanh toán xuyên biên giới, sử dụng tiền tệ quốc gia, kết nối ngân hàng, logistics, chuỗi cung ứng và các công cụ tài chính phục vụ phát triển. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu tăng cường liên kết kinh tế trong bối cảnh thương mại quốc tế chịu tác động từ cạnh tranh chiến lược, các biện pháp hạn chế thương mại và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng.
Trong lĩnh vực tài chính, các nước thảo luận việc kết nối hệ thống thanh toán, cải thiện khả năng quyết toán và lưu ký, phát triển bảo hiểm, tái bảo hiểm và tăng cường vai trò của Ngân hàng Phát triển mới BRICS. Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất xây dựng hạ tầng thanh toán, quyết toán và lưu ký của BRICS; thúc đẩy hợp tác tái bảo hiểm, nghiên cứu xây dựng sàn giao dịch ngũ cốc và củng cố hoạt động của Ngân hàng Phát triển mới. Những đề xuất này cho thấy BRICS đang hướng tới các cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho thương mại, đầu tư và phát triển, thay vì chỉ dừng ở các tuyên bố chính trị.
Tuy nhiên, việc triển khai các sáng kiến tài chính sẽ phụ thuộc vào khả năng thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật, bảo đảm an toàn tài chính, xử lý khác biệt về chính sách tiền tệ và xây dựng lộ trình phù hợp. Do các nền kinh tế thành viên có trình độ phát triển và hệ thống tài chính khác nhau, những cơ chế chung cần được tiến hành từng bước, bảo đảm tính khả thi và tránh phát sinh thêm thủ tục.
Trí tuệ nhân tạo cũng được tiếp cận theo hướng thực chất hơn, gắn với nâng cao năng suất, thúc đẩy số hóa, phát triển công nghiệp và đào tạo nhân lực. Cách tiếp cận này phản ánh nhu cầu tận dụng công nghệ mới để nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hẹp khoảng cách phát triển và cải thiện chất lượng tăng trưởng. Vấn đề khí hậu được đặt trong mối liên hệ với phát triển bền vững, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, hạ tầng và đổi mới công nghệ, qua đó gắn mục tiêu giảm phát thải với yêu cầu bảo đảm năng lượng, việc làm và tăng trưởng.
Đề cao đối thoại, mở thêm không gian cho hòa bình
Ý nghĩa nổi bật của Hội nghị thượng đỉnh BRICS năm 2026 trước hết thể hiện ở khả năng duy trì hợp tác trong bối cảnh khác biệt. Việc thông qua tuyên bố chung cho thấy đối thoại đa phương vẫn có thể được thúc đẩy khi các bên biết điều chỉnh kỳ vọng, tôn trọng lẫn nhau và tập trung vào những lợi ích chung.
BRICS quy tụ các quốc gia có lợi ích, quan điểm và cách tiếp cận khác nhau đối với nhiều vấn đề quốc tế, từ xung đột Trung Đông, cuộc khủng hoảng Ukraine đến quan hệ giữa các nước lớn và cải cách hệ thống quản trị toàn cầu. Tuy nhiên, khác biệt không đồng nghĩa với đối đầu. Thông qua đối thoại, các thành viên vẫn có thể tìm kiếm điểm chung, ưu tiên những lĩnh vực ít nhạy cảm và từng bước mở rộng hợp tác.
Tuyên bố chung của Hội nghị tiếp tục đề cao chủ nghĩa đa phương, luật pháp quốc
tế, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, đồng thời kêu gọi kiềm chế và giảm leo thang. Trong bối cảnh các nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc và hệ thống quản trị quốc tế chịu nhiều sức ép, những thông điệp này góp phần duy trì môi trường chính trị thuận lợi cho các nỗ lực ngoại giao, dù chưa đưa ra cơ chế cụ thể để xử lý từng cuộc xung đột.
Đối với tình hình Trung Đông, BRICS có thể đóng vai trò là diễn đàn bổ trợ, tạo điều kiện để các nước trao đổi về bảo vệ dân thường, viện trợ nhân đạo, an ninh khu vực và triển vọng giải quyết vấn đề Israel - Palestine. Việc tuyên bố chung nhấn mạnh yêu cầu kiềm chế, bảo vệ cơ sở hạ tầng dân sự và tìm kiếm giải pháp công bằng cho người Palestine cho thấy các thành viên có thể hình thành tiếng nói chung ở cấp độ nguyên tắc.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng giới hạn của BRICS. Đây không phải liên minh an ninh, không có công cụ cưỡng chế và chưa hình thành lập trường thống nhất về mọi vấn đề khu vực. Vì vậy, BRICS khó có thể trực tiếp giải quyết xung đột Trung Đông. Vai trò thực tế hơn của cơ chế này là mở rộng không gian trao đổi, hỗ trợ các sáng kiến ngoại giao, thúc đẩy giảm leo thang và củng cố nhận thức chung về yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.
Dù chưa có cơ chế trung gian hòa giải thống nhất, BRICS vẫn có thể duy trì kênh tiếp xúc, thúc đẩy trao đổi về các vấn đề nhân đạo, lương thực, năng lượng và những tác động kinh tế rộng hơn của cuộc xung đột. Do đó, BRICS có thể góp phần tạo điều kiện cho đối thoại và cải thiện môi trường quốc tế, thay vì được kỳ vọng như một chủ thể có khả năng tự mình đưa ra giải pháp cho cuộc chiến.
Một phương diện quan trọng khác là thúc đẩy cải cách hệ thống quản trị toàn cầu theo hướng tăng tính đại diện và phản ánh tốt hơn lợi ích của các nước đang phát triển. Những thảo luận về vai trò của các nền kinh tế mới nổi trong Quỹ Tiền tệ quốc tế, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và các thể chế tài chính quốc tế cho thấy BRICS không chỉ hướng tới hợp tác nội khối, mà còn quan tâm đến việc điều chỉnh các cơ chế quốc tế hiện hành.
Vì vậy, BRICS có thể được xem là cơ chế hợp tác linh hoạt, kết hợp nội dung kinh tế với tác động chính trị - ngoại giao, nhưng không phải một khối chính trị - quân sự. Các thành viên có thể phối hợp trong những lĩnh vực có lợi ích tương đồng như thương mại, thanh toán, phát triển hạ tầng, công nghệ, năng lượng, an ninh lương thực và cải cách thể chế quốc tế.
