Mặc dù chưa có dấu hiệu cho thấy Vatican có thể trực tiếp đứng ra tổ chức một tiến trình đàm phán chính trị toàn diện, việc một quan chức ngoại giao cấp cao của Tòa Thánh đồng thời duy trì tiếp xúc với cả Moscow và Kiev tạo ra một kênh liên lạc khác với cách tiếp cận chủ yếu dựa trên hỗ trợ quân sự, trừng phạt và gây sức ép.
Cuộc gặp giữa ông Gallagher và Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov ngày 25/8 cho thấy Moscow vẫn coi Vatican là một đối tác có thể trao đổi về các vấn đề nhân đạo và một số nội dung chính trị. Sau cuộc gặp, ông Lavrov khẳng định Nga sẵn sàng tiếp tục hợp tác với Tòa Thánh, trong đó có vấn đề trao đổi tù binh, hồi hương trẻ em và những nội dung nhân đạo liên quan đến xung đột. Hai bên cũng đề cập khả năng nối lại các cuộc tham vấn chính trị và liên bộ ở cấp thứ trưởng.
Những động thái này chưa thể được xem là bước đột phá ngoại giao. Tuy nhiên, trong điều kiện các kênh đối thoại Nga-Ukraine bị hạn chế, việc duy trì một kênh tiếp xúc có tính chất trung gian có thể có ý nghĩa nhất định. Đặc biệt, Vatican có lợi thế khi không trực tiếp tham gia vào các cơ chế hỗ trợ quân sự cho Ukraine và vẫn duy trì quan hệ ngoại giao với Moscow.
Vatican ưu tiên kênh nhân đạo và tạo dựng không gian đối thoại
Một trong những lĩnh vực có khả năng tạo ra kết quả thực tế nhất trong tiếp xúc Nga-Vatican hiện nay là vấn đề nhân đạo. Từ đầu xung đột, Tòa Thánh đã nhiều lần thể hiện mong muốn hỗ trợ trao đổi tù binh, hồi hương trẻ em và giải quyết những vấn đề liên quan đến người dân bị ảnh hưởng bởi chiến sự. Đây là những nội dung có khả năng đạt được đồng thuận cao hơn so với các vấn đề chính trị, lãnh thổ hay an ninh.
Sau cuộc gặp với ông Gallagher, Ngoại trưởng Lavrov nhấn mạnh cam kết tiếp tục hợp tác trong lĩnh vực nhân đạo, trong đó có cái gọi là “hồ sơ trẻ em”. Điều này cho thấy Moscow và Vatican có thể tìm được điểm giao thoa nhất định trong một lĩnh vực vốn ít chịu tác động trực tiếp từ những bất đồng chiến lược giữa Nga và phương Tây.
Một khía cạnh khác đáng chú ý là khả năng nối lại các cuộc tham vấn chính trị giữa Nga và Tòa Thánh. Moscow trước đây từng không chấp nhận đề xuất tổ chức các cuộc đàm phán trực tiếp tại Vatican, chủ yếu do những vấn đề liên quan đến hậu cần và quan hệ với các quốc gia mà Nga coi là “không thân thiện”. Tuy nhiên, việc Nga để ngỏ khả năng tổ chức các cuộc tham vấn song phương tại Vatican cho thấy không loại trừ vai trò của Tòa Thánh như một kênh liên lạc ngoại giao.
Sau cuộc gặp với ông Gallagher, ông Lavrov cho biết Nga sẵn sàng nối lại các cuộc tham vấn chính trị và liên bộ với Vatican ở cấp thứ trưởng. Nếu được triển khai, đây có thể trở thành một cơ chế trao đổi thường xuyên, cho phép hai bên thảo luận không chỉ về các vấn đề song phương, mà còn về những vấn đề khu vực và quốc tế có liên quan đến xung đột Ukraine.
Đáng chú ý, trong chuyến thăm Moscow, ông Gallagher dự kiến gặp Cố vấn Tổng thống Nga Yuri Ushakov. Cuộc gặp này có thể cung cấp thêm thông tin về mức độ thực chất của các trao đổi giữa Vatican và Moscow. Trước đó, ông Gallagher đã tới Ukraine và có cuộc gặp Tổng thống Volodymyr Zelensky cùng một số quan chức và đại diện tôn giáo. Việc có thể tiếp xúc với cả hai phía là lợi thế quan trọng của Tòa Thánh, bởi trong ngoại giao hòa giải, khả năng truyền đạt thông tin, thăm dò lập trường và chuyển tải các đề xuất giữa các bên thường là điều kiện cần thiết để hình thành lòng tin ban đầu.
Tuy nhiên, cần tránh kỳ vọng quá mức vào vai trò của Vatican. Tòa Thánh không có công cụ kinh tế, quân sự hoặc chính trị tương đương Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) để tạo sức ép trực tiếp đối với các bên. Vì vậy, vai trò khả thi hơn của Vatican là “trung gian gián tiếp”, duy trì các kênh liên lạc, thúc đẩy các thỏa thuận nhân đạo, truyền tải thông điệp giữa các bên và từng bước tạo điều kiện cho các cuộc tiếp xúc chính trị khi điều kiện cho phép.
Một vấn đề khác được phía Nga đặc biệt quan tâm là tình hình các tổ chức Chính thống giáo tại Ukraine. Moscow đã nhiều lần đề nghị Tòa Thánh quan tâm tới những gì Nga cho là các hành động gây sức ép đối với Giáo hội Chính thống Ukraine. Sau cuộc gặp với ông Gallagher, ông Lavrov cho biết Nga có ý định chuyển báo cáo về vấn đề này tới Liên hợp quốc, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE) và Vatican. Đây là chủ đề nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quan hệ giữa tôn giáo, bản sắc dân tộc và chính trị tại Ukraine.
Đối với Vatican, việc tiếp nhận và trao đổi về những vấn đề này có thể giúp mở rộng phạm vi tiếp xúc với các bên, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu duy trì tính cân bằng và thận trọng. Bất kỳ động thái nào bị nhìn nhận là đứng về một phía đều có thể làm suy giảm khả năng đóng vai trò trung gian của Tòa Thánh.
Khoảng cách giữa cách tiếp cận của Vatican và chính sách của EU
Chuyến thăm Moscow của ông Gallagher diễn ra trong thời điểm chính sách của EU đối với xung đột Ukraine tiếp tục tập trung vào hỗ trợ Kiev về tài chính, quân sự và duy trì sức ép kinh tế đối với Nga. Sự khác biệt này không đồng nghĩa Vatican và EU có lập trường đối lập hoàn toàn, bởi Tòa Thánh không phải là một chủ thể đại diện cho chính sách đối ngoại của EU. Tuy nhiên, phương thức tiếp cận của hai bên có sự khác biệt đáng kể.
Vatican chú trọng duy trì đối thoại với tất cả các bên, kể cả trong điều kiện bất đồng sâu sắc, trong khi EU chủ yếu tập trung củng cố năng lực phòng thủ của Ukraine và gia tăng sức ép đối với Nga nhằm tạo điều kiện cho Kiev bước vào đàm phán từ vị thế thuận lợi hơn. Hai cách tiếp cận này phản ánh những công cụ và mục tiêu khác nhau: một bên dựa nhiều vào ngoại giao, nhân đạo và xây dựng lòng tin; bên kia dựa vào các nguồn lực kinh tế, quân sự và chính sách trừng phạt.
Trong ngày ông Gallagher tới Moscow, các nước châu Âu tiếp tục thảo luận về việc tăng cường hỗ trợ phòng không cho Ukraine, trong đó có các hệ thống SAMP/T, radar và tên lửa đánh chặn Aster 30. EU cũng tiếp tục triển khai các khoản hỗ trợ tài chính nằm trong cơ chế cho vay dài hạn dành cho Ukraine. Những động thái này cho thấy Brussels vẫn đặt trọng tâm vào việc duy trì năng lực phòng thủ của Kiev.
Theo cách tiếp cận của những người ủng hộ chính sách hiện nay của EU, tăng cường năng lực quân sự và sức chống chịu kinh tế của Ukraine nhằm tạo ra điều kiện để các cuộc đàm phán trong tương lai diễn ra từ vị thế thuận lợi hơn. Tuy nhiên, từ góc độ khác, việc tiếp tục gia tăng viện trợ quân sự và các biện pháp trừng phạt cũng có nguy cơ kéo dài đối đầu nếu không đi kèm một chiến lược ngoại giao đủ rõ ràng về điều kiện và lộ trình kết thúc xung đột.
Vấn đề càng trở nên phức tạp bởi sự khác biệt giữa các nước thành viên EU. Slovakia và một số quốc gia khác đã nhiều lần bày tỏ sự thận trọng đối với việc tiếp tục tăng hỗ trợ quân sự cho Ukraine. Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa trong chuyến công du các thủ đô EU cũng phải tìm kiếm đồng thuận về ngân sách chung giai đoạn 2028-2034, trong đó hỗ trợ Ukraine, quốc phòng và năng lực cạnh tranh của EU là những nội dung quan trọng. Điều này cho thấy chính sách Ukraine ngày càng gắn với những tranh luận rộng hơn về ưu tiên ngân sách và chiến lược an ninh của EU.
Trong bối cảnh đó, kênh tiếp xúc Vatican-Nga có thể mang lại một giá trị bổ sung, nhưng khó có khả năng tự mình thay đổi lập trường của EU hoặc tạo ra đột phá trong xung đột Ukraine. Tác động đáng kể hơn có thể nằm ở việc duy trì không gian đối thoại vào thời điểm các kênh chính thức bị thu hẹp. Nếu Vatican tiếp tục đồng thời tiếp xúc với Moscow và Kiev, tập trung trước hết vào các vấn đề nhân đạo và xây dựng lòng tin, Tòa Thánh có thể góp phần tạo dựng những điều kiện cần thiết cho một tiến trình đàm phán rộng hơn trong tương lai.
