Chuyến thăm Ai Cập đầu tiên của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình kể từ năm 2016 diễn ra trong bối cảnh khu vực tiếp tục bất ổn, cạnh tranh nước lớn leo thang và các tuyến vận tải chiến lược đối mặt nhiều rủi ro an ninh.
Đáng chú ý, bên cạnh mục tiêu thúc đẩy quan hệ kinh tế song phương, Bắc Kinh còn chủ động định hình quan điểm về một cấu trúc an ninh khu vực mới, xây dựng trên nguyên tắc an ninh chung, toàn diện, hợp tác và bền vững.
Từ lợi ích kinh tế đến vai trò địa chiến lược
Giới phân tích nhận định Ai Cập giữ vai trò then chốt trong bàn cờ chiến lược của Trung Quốc nhờ vị thế quốc gia Ả Rập giàu ảnh hưởng, tọa lạc ngay giao lộ kết nối châu Phi, Trung Đông và châu Âu. Đặc biệt, kênh đào Suez là một trong những tuyến hàng hải quan trọng của thương mại quốc tế, kết nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ và Ấn Độ Dương.
Vì vậy, duy trì môi trường ổn định tại Ai Cập và khu vực Biển Đỏ có ý nghĩa trực tiếp đối với lợi ích thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng của Trung Quốc.
Quan hệ Trung Quốc - Ai Cập đã được nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện từ năm 2014. Hai nước duy trì hợp tác trên nhiều lĩnh vực, trong đó kinh tế, thương mại, cơ sở hạ tầng và công nghiệp là những trụ cột nổi bật. Trung Quốc hiện là một trong những đối tác thương mại quan trọng nhất của Ai Cập.
Tại khu vực Suez, Khu hợp tác kinh tế - thương mại Trung Quốc - Ai Cập (nổi bật là Khu công nghiệp TEDA) đã trở thành điểm sáng kết nối giữa Sáng kiến "Vành đai và Con đường" của Bắc Kinh với Chiến lược phát triển Hành lang Kênh đào Suez của Cairo. Đầu tư của doanh nghiệp Trung Quốc tại đây không chỉ hướng tới xây dựng cơ sở hạ tầng, mà ngày càng mở rộng sang sản xuất, năng lượng mới, thiết bị điện, dệt may, hàng tiêu dùng và các ngành công nghiệp hỗ trợ.
Điều này cho thấy mô hình hợp tác đang chuyển dần từ xây dựng công trình sang hình thành các cụm sản xuất và chuỗi cung ứng tại chỗ. Đối với Ai Cập, đây là nguồn bổ sung vốn, công nghệ và việc làm trong quá trình thúc đẩy công nghiệp hóa; đối với Trung Quốc, đây là phương thức mở rộng thị trường, phân bổ năng lực sản xuất và tăng cường kết nối với thị trường Trung Đông, châu Phi và châu Âu.
Chuyến thăm cũng diễn ra trong bối cảnh Trung Đông đứng trước nhiều biến động. Xung đột Israel - Hamas, căng thẳng liên quan tới Iran và những bất ổn trên Biển Đỏ làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động vận tải biển và thương mại quốc tế. Trong hoàn cảnh đó, lợi ích của Trung Quốc không chỉ nằm ở việc mở rộng thị trường, mà còn gắn với yêu cầu duy trì các tuyến vận tải và nguồn cung năng lượng tương đối ổn định.
Vì vậy, Ai Cập có vị trí đặc biệt trong tính toán của Bắc Kinh. Cairo không chỉ kiểm soát một tuyến hàng hải chiến lược, mà còn có quan hệ với nhiều chủ thể ở Trung Đông, đồng thời giữ vai trò đáng kể trong các nỗ lực trung gian liên quan đến vấn đề Palestine. Việc tăng cường quan hệ với Ai Cập giúp Trung Quốc mở rộng khả năng tiếp cận các cơ chế đối thoại khu vực mà không nhất thiết phải trực tiếp can dự sâu vào các tranh chấp an ninh phức tạp.
Một khía cạnh khác đáng chú ý là vai trò của Trung Quốc trong quan hệ Ai Cập - Ethiopia. Tranh chấp liên quan tới Đập Đại Phục hưng Ethiopia trên sông Nile Xanh đã kéo dài nhiều năm và tác động trực tiếp tới lợi ích an ninh nguồn nước của Ai Cập. Trong khi đó, Ethiopia cũng có quan hệ kinh tế sâu rộng với Trung Quốc. Việc Bắc Kinh duy trì quan hệ với cả Cairo và Addis Ababa tạo ra một lợi thế ngoại giao nhất định, cho phép Trung Quốc có thêm dư địa tham gia các nỗ lực đối thoại mà không đứng hẳn về một bên.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng vai trò trung gian của Trung Quốc vẫn có những giới hạn. Những vấn đề an ninh tại Trung Đông có nguồn gốc phức tạp, liên quan đến lợi ích đan xen của nhiều quốc gia và các chủ thể ngoài khu vực. Do đó, việc Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng kinh tế chưa đồng nghĩa với khả năng chuyển hóa ngay thành vai trò quyết định về an ninh.
Đề xuất cấu trúc an ninh mới và bước chuyển trong hợp tác
Điểm đáng chú ý nhất trong chuyến thăm là việc Chủ tịch Tập Cận Bình đưa ra đề xuất bốn điểm về xây dựng cấu trúc an ninh mới ở Trung Đông. Theo quan điểm được Bắc Kinh đưa ra, các nước trong khu vực cần theo đuổi cách tiếp cận dựa trên an ninh chung, toàn diện, hợp tác và bền vững; đồng thời, tăng cường quan hệ láng giềng, phát huy động lực nội tại, củng cố nền tảng phát triển và tăng cường phối hợp quốc tế.
Về thực chất, đề xuất này phản ánh cách tiếp cận lâu nay của Trung Quốc đối với các vấn đề an ninh khu vực, khi nhấn mạnh quyền tự chủ chiến lược của các nước Trung Đông, giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại và giảm sự phụ thuộc vào các cường quốc bên ngoài. Cách tiếp cận đó tương đối phù hợp với xu hướng một số quốc gia Trung Đông đang đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, tránh phụ thuộc quá mức vào một đối tác duy nhất trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng rõ nét.
Giới quan sát cho rằng việc nhà lãnh đạo Trung Quốc lựa chọn Ai Cập để đưa ra thông điệp này có ý nghĩa nhất định. Ai Cập vừa có vị trí địa chiến lược quan trọng, vừa duy trì quan hệ với Mỹ và các nước phương Tây, đồng thời ngày càng mở rộng hợp tác với Trung Quốc, Nga và các đối tác khác.
Vì vậy, tăng cường phối hợp với Cairo cho phép Bắc Kinh thể hiện vai trò tại Trung Đông theo hướng vừa mở rộng ảnh hưởng, vừa tránh bị cuốn trực tiếp vào các đối đầu quân sự trong khu vực.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất đề xuất của Trung Quốc với việc Bắc Kinh đã hình thành một cấu trúc an ninh thay thế cho vai trò của Mỹ. Sức ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông vẫn dựa trên mạng lưới đồng minh, năng lực quân sự, hợp tác quốc phòng và hiện diện lâu dài. Trong khi đó, Trung Quốc chủ yếu phát huy lợi thế về thương mại, đầu tư, ngoại giao và kết nối kinh tế. Hai mô hình ảnh hưởng có những đặc điểm khác nhau và nhiều khả năng sẽ tiếp tục tồn tại song song.
Trên lĩnh vực kinh tế, chuyến thăm cho thấy hợp tác Trung Quốc - Ai Cập đang bước sang giai đoạn mới. Hai bên nhất trí thúc đẩy hợp tác trong năng lượng xanh, xe điện, hàng không vũ trụ, kinh tế số, công nghệ nông nghiệp và khoa học - công nghệ; đồng thời, ký hơn 20 văn kiện hợp tác trên nhiều lĩnh vực.
Việc nhấn mạnh nội địa hóa sản xuất, chuyển đổi số và phát triển bền vững cho thấy hợp tác đang dịch chuyển từ mô hình tập trung vào cơ sở hạ tầng truyền thống sang các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.
Đối với Ai Cập, xu hướng này phù hợp với nhu cầu đa dạng hóa nền kinh tế, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực sản xuất trong nước. Đối với Trung Quốc, việc mở rộng hợp tác sang các ngành công nghệ mới giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường rộng lớn của Trung Đông và châu Phi, đồng thời củng cố vị trí của Trung Quốc trong các chuỗi cung ứng khu vực.
Như vậy, chuyến thăm của Chủ tịch Tập Cận Bình tới Ai Cập cho thấy chính sách của Trung Quốc tại Trung Đông đang được triển khai theo hướng kết hợp giữa lợi ích kinh tế, kết nối chiến lược và ngoại giao an ninh. Chủ trương của Bắc Kinh là từng bước xây dựng một mạng lưới quan hệ rộng hơn thông qua thương mại, đầu tư, cơ sở hạ tầng, công nghệ và đối thoại chính trị.
Ai Cập là một mắt xích quan trọng trong chiến lược đó nhờ vị trí địa lý, quy mô thị trường, ảnh hưởng trong thế giới Arab và vai trò tại các vấn đề khu vực. Việc Trung Quốc đồng thời duy trì quan hệ với Ai Cập, Ả Rập Xê Út, Iran, Ethiopia và nhiều đối tác khác cho phép Bắc Kinh mở rộng không gian ngoại giao mà không phải lựa chọn đứng hẳn về một phe trong các tranh chấp khu vực.
