Múa rối nước Đồng Ngư là loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa của người dân địa phương, được lưu giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Theo các tư liệu lịch sử, Bắc Ninh từng là địa phương có phong trào múa rối nước phát triển, với 5 phường rối hoạt động gồm: Đồng Ngư, Giáp Nhất, Bùi Xá, Thanh Long và Thịnh Lộc. Tuy nhiên, trải qua những biến động lịch sử, phần lớn các phường rối nước dân gian đã dần mai một. Hiện nay, làng Đồng Ngư là địa phương duy nhất trong tỉnh còn duy trì phường múa rối nước hoạt động với đơn vị Khu Bảo tồn Văn hoá Dân gian Luy Lâu.
Bản sắc quan họ trong từng tích trò
Với mỗi phường rối, tích trò chính là cái hồn, cốt làm nên nét độc đáo, đặc sắc của mỗi vùng, mỗi phường. Theo nghệ nhân Nguyễn Thành Lai, Giám đốc Khu bảo tồn Văn hoá Dân gian Luy Lâu, nét độc đáo của múa rối nước Đồng Ngư nói riêng và Bắc Ninh nói chung là ở chỗ các tích trò được phụ hoạ bằng làn điệu dân ca quan họ. Chất liệu chính của múa rối nước nơi đây là dân ca quan họ và tranh dân gian Đông Hồ, những nét văn hoá đặc trưng của miền Kinh Bắc. Tiếng trống, tiếng tù, tiếng mõ, đàn nguyệt, đàn tranh được cất lên, hòa quyện cùng những làn điệu Dân ca Quan họ ngọt ngào của vùng đất Kinh Bắc.
Thêm một điểm làm nên thương hiệu của rối nước Đồng Ngư là các con rối không chỉ được điều khiển bằng sào mà còn dùng dây, điển hình trong các tiết mục múa rồng, múa phượng. Rối dây tạo ra cảm giác “bay” và “lướt” mượt mà, nhờ vậy mà trò diễn trở nên sống động, chân thực hơn rất nhiều. Tuy nhiên, “Đối với rối dây là một kỹ thuật khó, đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối. Nếu kéo sai một nhịp là cả trò đều vỡ”, nghệ nhân Nguyễn Thành Lai chia sẻ.
Cũng bởi những nét đặc trưng trong tích trò mà con rối được đoàn sử dụng cũng có nhiều nét đặc biệt so với các phường rối khác. “Riêng ở phường rối Luy Lâu này thì chủ yếu là tôi làm chính, tự đẽo. Con trò của phường mình cũng khác với các phường rối khác. Vài trăm con rối, toàn hì hục đẽo ngày đẽo đêm để có những con rối, để có con trò để phục vụ biểu diễn”, ông Lai cho biết thêm.
Mỗi con rối là một sản phẩm thủ công tinh xảo, mang dáng hình đậm nét làng quê Bắc Bộ. Từ chú Tễu hồn nhiên trẻ mãi không già, đến chú bé chăn trâu; từ tiết mục ứng dừa đến đám cưới chuột… đều được thổi hồn qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân. Với họ, con trò không chỉ là phương tiện biểu diễn mà còn là hiện thân của hồn cốt dân tộc.
Không chỉ chú trọng bảo tồn các tích trò cổ, nghệ nhân Nguyễn Thành Lai cùng các thành viên trong phường rối còn chủ động sáng tạo, dàn dựng thêm nhiều tiết mục mới nhằm tăng sức hút cho loại hình nghệ thuật truyền thống này. Theo ông, để múa rối nước có thể tiếp cận gần hơn với khán giả trẻ, người làm nghề cần linh hoạt đổi mới cách thể hiện, rút ngắn khoảng cách với công chúng đương đại, nhưng vẫn giữ gìn được bản sắc cốt lõi của nghệ thuật rối nước.
Để di sản sống mãi
Bên cạnh duy trì hoạt động múa rối, Khu bảo tồn Văn hoá Dân gian Luy Lâu còn tổ chức đón khách tham quan, trải nghiệm các hoạt động văn hoá xứ Kinh Bắc như học làm tranh dân gian Đông Hồ, tham quan nhà chứa quan họ, làm gốm, chơi cà kheo, đánh đu…
“Một điều mà tôi rất tâm đắc đó là có một không gian văn hoá làng quê tuyệt vời như thế này. Bắt đầu từ hai bàn tay trắng, chỉ với lòng tâm huyết và đam mê. Đến ngày hôm nay, tháng nào cũng có một vài, ba bốn năm đoàn của các trường, các công ty du lịch về trải nghiệm, thật sự là trong mơ cũng không dám nghĩ đến”, ông Nguyễn Thành Lai tâm niệm về hành trình hơn 30 năm gắn bó với rối nước.
Trải qua nhiều thăng trầm, múa rối nước Đồng Ngư ngày nay đã theo chân những nghệ nhân vượt ra khỏi luỹ tre làng, mang theo bản sắc văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc vươn đến khắp mọi miền Tổ quốc, phục vụ du khách trong và ngoài nước. “Điều làm tôi hạnh phúc và tự hào nhất là nụ cười của lớp trẻ khi xem diễn, đó là khi tôi biết múa rối nước sẽ còn sống mãi”, nghệ nhân Nguyễn Thành Lai chia sẻ.
Rời Khu bảo tồn, tôi chậm bước giữa những lũy tre già, ao sen xanh rì và bóng con trâu thong thả trên triền bờ như trở lại miền ký ức của một vùng quê Bắc Bộ xưa, nơi nhịp sống chậm rãi hòa cùng tiếng nước, tiếng người và những con rối mộc mạc đã được thổi hồn qua bao thế hệ. Ở đó, múa rối nước không chỉ là một loại hình nghệ thuật, mà là di sản sống lặng lẽ tồn tại, bền bỉ gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc giữa dòng chảy của đời sống hiện đại.
