Từ lâu, eo biển Hormuz đã được coi là một "điểm nghẽn" hàng hải có giá trị chiến lược cực kỳ quan trọng. Tuy nhiên, trong những thời điểm khủng hoảng, nơi đây không chỉ đơn thuần là một tuyến đường vận tải, mà còn trở thành một công cụ gây áp lực địa chính trị đầy quyền năng.
Theo các báo cáo gần đây, Iran đang xem xét khả năng chỉ cho phép các tàu chở dầu đi qua eo biển nếu các giao dịch được thanh toán bằng đồng Nhân dân tệ (CNY).
Nếu điều này trở thành sự thật, vấn đề không còn dừng lại ở việc lưu thông hàng hóa, mà là sự thay đổi hoàn toàn cấu trúc tài chính năng lượng toàn cầu.
Tính toán chiến lược của Tehran
Việc Iran thúc đẩy thanh toán bằng đồng Nhân dân tệ thay vì đồng USD không chỉ là một đề xuất kỹ thuật về thanh toán, mà còn là một tín hiệu địa chính trị rõ rệt. Tehran đang nỗ lực kết hợp lợi thế về địa lý quân sự với chiến lược tiền tệ thông qua ba động lực chính:
Thứ nhất là nỗ lực vô hiệu hóa các lệnh trừng phạt. Sức mạnh thực sự từ các biện pháp trừng phạt của Mỹ không chỉ nằm ở luật pháp hay quân sự, mà dựa trên vị thế độc tôn của đồng USD.
Khi các giao dịch dầu mỏ đi qua hệ thống thanh toán bằng đồng USD, Washington có quyền năng đặc biệt trong việc giám sát, đóng băng hoặc xử phạt. Việc chuyển sang Nhân dân tệ giúp Tehran đưa một phần thương mại năng lượng ra ngoài tầm kiểm soát của Mỹ.
Thứ hai là thắt chặt quan hệ chiến lược với Trung Quốc. Bất chấp các áp lực trừng phạt, Trung Quốc vẫn là khách hàng tiêu thụ dầu lớn nhất của Iran với sản lượng xuất khẩu duy trì khoảng 1,1 đến 1,5 triệu thùng mỗi ngày.
Việc yêu cầu thanh toán bằng Nhân dân tệ là một động thái "đền đáp" đối với đối tác duy nhất vẫn duy trì sự hiện diện khi các quốc gia khác rút lui.
Thứ ba là thách thức trật tự petrodollar. Kể từ thập niên 1970, mối liên kết giữa xuất khẩu dầu mỏ vùng Vịnh và đồng USD là nền tảng cho sức mạnh của Mỹ.
Quốc gia nào muốn mua năng lượng cũng cần có đồng USD, điều này tạo ra nhu cầu vĩnh cửu cho đồng tiền này. Động thái của Iran đánh thẳng vào "vùng lõi" sức mạnh đó.
Quá trình "phi USD hóa" và những rào cản thực tế
Dù tham vọng của Tehran là rất lớn, giới chuyên gia nhận định rằng đồng USD sẽ không thể bị truất ngôi trong một sớm một chiều. Theo dữ liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), đồng USD vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong dự trữ ngoại hối toàn cầu.
Ngược lại, đồng Nhân dân tệ dù đã nằm trong giỏ quyền rút vốn đặc biệt (SDR) nhưng vai trò dự trữ vẫn còn khiêm tốn.
Trung Quốc hiện vẫn duy trì các biện pháp kiểm soát vốn và thị trường tài chính của nước này chưa có độ mở cũng như sự tin cậy cao như Mỹ.
Nhiều quốc gia dù không hài lòng với sự thống trị của Mỹ nhưng cũng không sẵn lòng đánh đổi sự phụ thuộc vào đồng tiền này để sang một sự phụ thuộc tiền tệ khác.
Tuy nhiên, xu hướng dịch chuyển là có thật. Nga đã tăng cường bán năng lượng cho Trung Quốc bằng Nhân dân tệ, Ấn Độ cũng đang thử nghiệm các cơ chế thanh toán thay thế.
Trong bối cảnh đó, chính sách "đổi Nhân dân tệ lấy lối đi qua Hormuz" của Iran đang đẩy nhanh một tiến trình vốn đã hiện hữu.
Cuộc chiến trên mặt trận tài chính
Thí điểm của Iran tại eo biển Hormuz đang đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu quyền kiểm soát một "điểm nghẽn" vật lý có thể chuyển hóa thành quyền lực đối với đồng tiền thanh toán hay không?
Thành công của thí điểm này phụ thuộc vào việc liệu các bên mua dầu khác có chấp nhận thanh toán bằng Nhân dân tệ trong điều kiện khủng hoảng hay không, và liệu các quốc gia vùng Vịnh khác có đi theo con đường này hay không.
Một hệ thống thanh toán chỉ mạnh khi có nhiều tác nhân cùng tin tưởng, sử dụng và thể chế hóa nó theo thời gian.
Ngay cả khi đề xuất của Tehran chỉ mang tính tạm thời, nó vẫn đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tư duy về quyền lực của các quốc gia.
Giờ đây, các cuộc đối đầu không chỉ diễn ra trên chiến trường bằng tên lửa hay sự phong tỏa, mà còn được thực hiện thông qua "hệ thống đường ống" của tài chính toàn cầu - từ hệ thống bù trừ, thanh toán đến dự trữ ngoại hối.
Canh bạc của Iran tại Hormuz có thể chưa kết thúc kỷ nguyên petrodollar, nhưng nó cho thấy những nền tảng tiền tệ của Mỹ đang bị thách thức từ nhiều phía. Trong thế giới đó, ngay cả một eo biển hẹp cũng có thể trở thành sân khấu cho một sự dịch chuyển địa chính trị vĩ đại.
