Trong bối cảnh doanh nghiệp vẫn đối mặt nhiều khó khăn về vốn, thị trường và chi phí đầu vào, việc sử dụng hiệu quả chính sách tài khóa không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ ngắn hạn mà còn đóng vai trò tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững dài hạn.
Xung quanh vấn đề này, Báo Nhà báo và Công luận đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân.
+ Thưa ông, trong quý I/2026, GDP Việt Nam tăng 7,83%, đây là mức tăng trưởng cao nhất trong 15 năm qua trong quý đầu năm. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số cho cả năm vẫn là thách thức rất lớn. Theo ông, áp lực lớn nhất đối với nền kinh tế trong các quý còn lại hiện nay là gì?
- Để cả năm đạt tăng trưởng GDP ở mức hai con số, tức tối thiểu khoảng 10%. Tuy nhiên, trong khi quý I mới đạt 7,83% và nếu quý II khó vượt mốc 10%, thì áp lực đối với hai quý cuối năm là cực kỳ lớn.
Theo tính toán, tăng trưởng bình quân quý của quý III và quý IV phải đạt khoảng 11,5 – 12% mới có thể bù đắp phần thiếu hụt của nửa đầu năm. Đây là nhiệm vụ rất nặng nề trong bối cảnh cộng đồng doanh nghiệp vẫn đang gặp nhiều khó khăn.
Trong bối cảnh đó, để hoàn thành mục tiêu đề ra, Việt Nam phải phát huy đồng thời cả các động lực tăng trưởng truyền thống lẫn những động lực tăng trưởng mới.
Trước hết là tăng tốc giải ngân đầu tư công đối với tất cả các loại dự án, đặc biệt là các đại dự án hạ tầng có sức lan tỏa mạnh như đường cao tốc, sân bay, đường sắt tốc độ cao, hạ tầng logistics hay năng lượng.
Chúng ta cần huy động tối đa đầu tư tư nhân, thúc đẩy xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài, kích thích tiêu dùng nội địa và tạo thêm các động lực tăng trưởng mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng.
Đồng thời, Việt Nam cũng cần phát triển các mô hình kinh tế mới như kinh tế tuần hoàn, kinh tế đêm, kinh tế sáng tạo, kinh tế di sản hay kinh tế thể thao để mở rộng dư địa tăng trưởng.
Quan trọng hơn cả là phải tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp hiện nay không chỉ chịu áp lực chi phí vốn, chi phí đầu vào mà còn gặp khó khăn về thị trường và dòng tiền. Nếu không tháo gỡ được những “điểm nghẽn” này thì rất khó để cộng đồng doanh nghiệp phát huy tối đa năng lực sáng tạo và đóng góp cho tăng trưởng kinh tế.
+ Trong bối cảnh các doanh nghiệp trong nước vẫn còn nhiều khó khăn, theo ông, Việt Nam có cần thêm các giải pháp hỗ trợ hay không, đặc biệt là các chính sách tài khóa?
- Theo tôi, các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp nói chung và các chính sách tài khóa nói riêng là điều cần thiết nhằm duy trì mức tăng trưởng cao, thế nhưng chúng cần được thiết kế linh hoạt theo từng ngành, từng lĩnh vực và từng địa phương, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phân cấp, trao quyền và xây dựng các cơ chế đặc thù cho những đầu tàu kinh tế như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng hay Quảng Ninh.
Tuy nhiên, nếu xét riêng về chính sách tài khóa, về mức độ tác động lan tỏa thì ưu tiên số một hiện nay vẫn phải là tăng đầu tư công và nâng cao hiệu quả đầu tư công. Đây là nguồn lực mà Nhà nước có thể chủ động được hoàn toàn từ ngân sách.
Các đại dự án như sân bay Long Thành, Gia Bình, Phan Thiết, Cao Bằng, hệ thống cao tốc, đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam hay các công trình hạ tầng chiến lược khác cần được triển khai quyết liệt hơn nữa để tạo động lực kéo cho toàn bộ nền kinh tế.
Song song với đó, cần tăng mạnh đầu tư cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Tôi cho rằng mức chi cho nghiên cứu và phát triển cần tăng ít nhất gấp 3 – 4 lần so với năm 2025 để tạo ra bước đột phá về năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và hình thành thêm nhiều doanh nghiệp khoa học – công nghệ.
Đối với khu vực tư nhân, cần có cơ chế hỗ trợ mạnh hơn như cắt bỏ triệt để các điều kiện kinh doanh gây cản trở, miễn giảm thuế, hỗ trợ lãi suất ở mức hợp lý để thúc đẩy làn sóng thành lập doanh nghiệp mới cũng như khuyến khích doanh nghiệp quay trở lại hoạt động.
Ngoài ra, cần tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu thông qua các cơ chế tín dụng xuất nhập khẩu thuận lợi, hỗ trợ xúc tiến thương mại, tận dụng tốt các FTA đã ký kết để mở rộng thị trường. Đồng thời, nên phát huy chính sách tăng lương, triển khai các chương trình khuyến mãi quốc gia để kích cầu tiêu dùng nội địa.
Một điểm rất quan trọng nữa là cần coi trọng thu hút đầu tư nước ngoài, đặc biệt là đầu tư công nghệ cao, đầu tư xanh và đầu tư vào các ngành có khả năng tạo giá trị gia tăng lớn. Song song với đó là thu hút dòng vốn đầu tư gián tiếp thông qua các quỹ đầu tư và phát huy vai trò của các trung tâm tài chính quốc tế, sàn giao dịch hàng hóa quốc tế để mở rộng nguồn lực cho nền kinh tế.
+ Trong giai đoạn qua, đặc biệt là thời kỳ đại dịch COVID-19, Việt Nam đã triển khai nhiều công cụ miễn, giảm và giãn thuế, phí để hỗ trợ doanh nghiệp và người dân vượt qua khó khăn. Thực tế cho thấy đây là một trong những chính sách tài khóa mang lại hiệu quả rõ nét đối với phục hồi và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo ông, trong giai đoạn phát triển mới, các công cụ thuế, phí cần được thiết kế và sử dụng như thế nào để tiếp tục trở thành động lực hỗ trợ tăng trưởng?
- Trong giai đoạn đại dịch COVID-19, chính sách tài khóa đã đóng vai trò rất quan trọng trong việc giúp Việt Nam duy trì tăng trưởng dương, trong khi nhiều nền kinh tế trên thế giới rơi vào tăng trưởng âm sâu.
Những chính sách có tác động lớn khi đó gồm hỗ trợ lãi suất ưu đãi, miễn giảm và gia hạn thuế cho doanh nghiệp, thúc đẩy đầu tư công, khuyến khích đầu tư nước ngoài, hỗ trợ xuất khẩu và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Có thể nói, những chính sách miễn giảm thuế, hỗ trợ doanh nghiệp và đẩy mạnh đầu tư công chính là các “cú hích” rõ rệt nhất đối với nền kinh tế thời điểm đó.
Từ kinh nghiệm này, năm 2026, Việt Nam cần tiếp tục áp dụng nhưng ở mức độ mạnh mẽ hơn. Chẳng hạn, cần tăng đầu tư công lên mức tối đa có thể, đồng thời khai thác hiệu quả tài sản công sau quá trình sáp nhập đơn vị hành chính như đất đai, trụ sở, công trình công để tránh lãng phí nguồn lực.
Ngoài ra, cần xử lý nhanh các dự án tồn đọng kéo dài, giải quyết tình trạng tài sản bị “đóng băng”, gây lãng phí và hư hỏng. Đây là nguồn lực rất lớn nếu được khơi thông đúng cách.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, đặc biệt là vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển công nghệ cao.
Đồng thời, tiếp tục khuyến khích khu vực kinh tế tư nhân phát triển mạnh hơn bằng việc cắt bỏ các rào cản kinh doanh và hỗ trợ hình thành các tập đoàn tư nhân lớn có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
+ Thời gian qua, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp của Việt Nam được điều hành theo hướng linh hoạt, chủ động và phản ứng nhanh hơn trước biến động thị trường. Chẳng hạn, khi giá nhiên liệu thế giới tăng mạnh, Bộ Tài chính đã nhanh chóng đề xuất để Chính phủ kịp thời điều chỉnh, giảm một số loại thuế, phí nhằm hạ nhiệt giá xăng dầu trong nước. Theo ông, việc điều hành chính sách theo hướng linh hoạt và bám sát thực tiễn như vậy có ý nghĩa như thế nào đối với doanh nghiệp cũng như nền kinh tế?
- Đây là bước tiến rất quan trọng trong tư duy điều hành kinh tế của Việt Nam. Việc phản ứng nhanh, linh hoạt cho thấy Chính phủ và các Bộ, ngành, trong đó có Bộ Tài chính đang chuyển mạnh sang mô hình “Chính phủ kiến tạo, Chính phủ phát triển”, lấy lợi ích của người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.
Trong bối cảnh thị trường thế giới biến động nhanh, khó lường và nền kinh tế Việt Nam có độ mở rất lớn, việc điều hành linh hoạt là yếu tố sống còn. Nó giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, ổn định tâm lý thị trường và duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh.
Cách làm này cũng cho thấy sự đồng hành rất chặt chẽ giữa Chính phủ với doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp cảm nhận được Nhà nước luôn sát cánh và phản ứng kịp thời trước khó khăn, niềm tin thị trường sẽ được củng cố mạnh hơn.
Đồng thời, đây cũng là yếu tố quan trọng giúp ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, ổn định giá cả và tăng niềm tin của nhà đầu tư quốc tế đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam.
+ Tuy nhiên, giảm thuế, phí đồng nghĩa với giảm thu ngân sách. Theo ông, liệu việc mở rộng thêm các chính sách tài khóa có gây áp lực lên cân đối ngân sách hay không?
- Chắc chắn sẽ có áp lực nhất định đối với ngân sách nếu tăng các gói hỗ trợ tài khóa. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ phải điều hành cân đối một cách hợp lý và hiệu quả.
Nếu chi ngân sách vượt quá khả năng thu sẽ dẫn tới thâm hụt ngân sách. Vì vậy, cùng với việc hỗ trợ doanh nghiệp, Nhà nước cần thực hiện mạnh các biện pháp tiết kiệm chi thường xuyên như giảm hội họp, công tác, tiếp khách không cần thiết; đẩy mạnh hội nghị trực tuyến để giảm chi phí vận hành bộ máy.
Trong trường hợp cần thiết, có thể sử dụng các công cụ như phát hành trái phiếu Chính phủ, trái phiếu địa phương, nâng ngưỡng nợ công ở mức phù hợp hoặc huy động thêm nguồn lực xã hội thông qua các trung tâm tài chính quốc tế.
Ngoài ra, cần tăng cường chống thất thu thuế, chống gian lận thương mại, trốn thuế để bảo đảm nguồn thu bền vững cho ngân sách nhà nước. Điều quan trọng là các khoản hỗ trợ tài khóa phải tạo ra tăng trưởng thực chất để “nuôi dưỡng nguồn thu” trong dài hạn, thay vì chỉ hỗ trợ ngắn hạn mà không tạo hiệu quả lan tỏa.
+ Việt Nam cần làm gì để các chính sách hỗ trợ không chỉ mang tính ngắn hạn mà còn tạo niềm tin cho đầu tư dài hạn, thưa ông?
- Đây là vấn đề mang tính chiến lược. Chính sách tài khóa không chỉ nhằm xử lý khó khăn trước mắt mà còn phải tạo nền tảng ổn định dài hạn cho nền kinh tế.
Về lâu dài, điều quan trọng nhất là phải duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá và tạo môi trường đầu tư minh bạch, dễ dự báo. Khi doanh nghiệp và nhà đầu tư có niềm tin vào sự ổn định của chính sách, họ mới mạnh dạn đầu tư dài hạn.
Muốn vậy, cần tuân thủ kỷ luật tài khóa nghiêm minh, công khai minh bạch trong thu – chi ngân sách và sử dụng nguồn lực hiệu quả. Đồng thời, cần tiếp tục nuôi dưỡng nguồn thu bằng cách phát triển cộng đồng doanh nghiệp mạnh, có khả năng cạnh tranh cao và tạo giá trị gia tăng lớn.
Ngoài ra, Việt Nam cần tăng quy mô các quỹ dự trữ chiến lược như dự trữ ngoại hối, dự trữ năng lượng để tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Song song với đó là xử lý nhanh các dự án đầu tư dở dang, tránh lãng phí nguồn lực và kiểm soát chặt việc phân bổ ngân sách để tránh đầu tư dàn trải.
Nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp này, chính sách tài khóa sẽ không chỉ là công cụ hỗ trợ tăng trưởng ngắn hạn mà còn trở thành nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững trong trung và dài hạn.
+ Xin cảm ơn ông!
