Động lực tăng trưởng cũ đang tới hạn
+ Thưa Giáo sư, chúng ta đang đặt mục tiêu tăng trưởng rất cao cho giai đoạn tới. Nhưng, vì sao nhiều chuyên gia cho rằng mô hình tăng trưởng cũ đang dần tới hạn?
- Cần nhìn vấn đề này ở cấp độ mô hình tăng trưởng, chứ không chỉ ở một vài chỉ tiêu ngắn hạn. Trong nhiều năm, tăng trưởng của Việt Nam dựa khá nhiều vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác lợi thế lao động chi phí thấp, mở rộng tín dụng, đầu tư công, xuất khẩu và khu vực FDI. Những động lực này đã đóng vai trò rất quan trọng trong giai đoạn trước, nhưng hiệu quả của các động lực đó đang giảm dần.
Khi một nền kinh tế tăng trưởng chủ yếu bằng cách tăng thêm vốn, tăng thêm lao động và mở rộng quy mô sản xuất, thì đến một ngưỡng nhất định, tốc độ tăng sẽ chậm lại nếu năng suất không được cải thiện tương ứng. Đây là điểm rất quan trọng.
Hiện nay, nền kinh tế đang đối mặt với nhiều ràng buộc mới: Dư địa tín dụng không còn rộng như trước, áp lực lạm phát và tỷ giá lớn hơn, chi phí vốn tăng, dân số bắt đầu bước vào giai đoạn già hóa, trong khi cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt. Nếu tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng thì rất khó duy trì tốc độ cao trong dài hạn.
Thách thức lớn nhất của Việt Nam không chỉ là đạt được một năm tăng trưởng cao, mà là tạo ra một nền tảng cho tăng trưởng cao trong nhiều năm. Điều này đòi hỏi phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực nội sinh của nền kinh tế. Các số liệu đầu năm 2026 cũng cho thấy bức tranh phục hồi tích cực nhưng chưa đồng đều: công nghiệp, tiêu dùng, xuất nhập khẩu và FDI đều có tín hiệu tăng, nhưng khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn chưa thực sự tạo được lực bứt phá tương xứng. Đây là biểu hiện của trạng thái “tăng trưởng có nền nhưng chưa có lực” cần đặc biệt lưu ý.
Tăng trưởng hai con số cuối cùng vẫn phải đi bằng năng suất
+ Theo Giáo sư, đâu sẽ là yếu tố quyết định khả năng duy trì tăng trưởng cao dài hạn của Việt Nam?
- Yếu tố quyết định là năng suất. Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn nhờ đầu tư công, tín dụng, khai thác tài nguyên, mở rộng xuất khẩu hoặc thu hút FDI. Nhưng để tăng trưởng cao trong dài hạn, nhất là hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, thì không thể thiếu tăng năng suất. Năng suất ở đây không chỉ là năng suất lao động theo nghĩa hẹp, mà là: năng suất tổng hợp của toàn nền kinh tế, hiệu quả sử dụng vốn, chất lượng nhân lực, trình độ công nghệ, hiệu quả thể chế, chất lượng hạ tầng, khả năng đổi mới sáng tạo và mức độ liên kết giữa các khu vực kinh tế.
Nếu dòng vốn tiếp tục chảy vào các lĩnh vực đầu cơ, ngắn hạn hoặc giá trị gia tăng thấp, thì tăng trưởng sẽ thiếu bền vững. Đầu tư công lớn nhưng giải ngân chậm, hiệu quả thấp, thì không tạo được năng lực sản xuất mới. FDI tăng nhưng liên kết với DN trong nước yếu, thì giá trị gia tăng ở lại trong nền kinh tế vẫn hạn chế.
Vì vậy, bài toán của chúng ta không phải chỉ là huy động thêm vốn, mà là phân bổ vốn vào đúng nơi có khả năng nâng cao năng suất. Các lĩnh vực như hạ tầng chiến lược, công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, đổi mới sáng tạo, giáo dục - đào tạo, thị trường vốn, chuyển đổi số và nâng cấp DN nội địa phải trở thành trọng tâm.
Trong bối cảnh hiện nay, chính sách tiền tệ không nên tiếp tục đóng vai trò “kích cầu nhanh” bằng mọi giá. Dư địa nới lỏng không còn nhiều. Do đó, chính sách tiền tệ cần thiên về ổn định, còn tài khóa và cải cách thể chế phải đóng vai trò tạo nền tảng tăng trưởng dài hạn.
+ Giáo sư muốn nhấn mạnh điều gì về “nội lực” trong mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam?
- Khi nói đến nội lực, chúng ta không nên hiểu đơn giản là chỉ phát triển doanh nghiệp trong nước, dù đây là một nội dung rất quan trọng. Nội lực trong giai đoạn mới phải được hiểu rộng hơn, đó là nền tảng của giai đoạn phát triển mới phải là năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh thực chất của doanh nghiệp Việt Nam…
Trong một nền kinh tế mở, chúng ta vẫn cần FDI, cần thương mại quốc tế, vẫn cần hội nhập. Nhưng hội nhập phải giúp nâng cấp nội lực, chứ không phải làm nền kinh tế phụ thuộc sâu hơn vào bên ngoài. Thu hút FDI phải gắn với chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và tăng liên kết với doanh nghiệp Việt. Một trong những vấn đề đáng suy nghĩ hiện nay là khu vực FDI chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu, nhưng khả năng lan tỏa sang giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế. Nếu không cải thiện được điều này, chúng ta có thể rơi vào tình trạng “tăng trưởng nhưng không giàu”, GDP tăng, xuất khẩu tăng, nhưng năng lực tích lũy của doanh nghiệp nội địa và thu nhập thực chất của nền kinh tế không tăng tương xứng. Vì vậy, nội lực của Việt Nam trong mô hình tăng trưởng mới phải là nội lực dựa trên năng suất, công nghệ, nhân lực chất lượng cao và doanh nghiệp trong nước có năng lực cạnh tranh thực sự.
Thông điệp cho giai đoạn phát triển tới
+ Theo Giáo sư, đâu là yếu tố mang tính quyết định để Việt Nam tạo dựng sức bật phát triển trong giai đoạn tới? Nếu phải nhấn mạnh một điều quan trọng cho giai đoạn phát triển tới của Việt Nam, Giáo sư muốn lưu ý điều gì?
- Tăng trưởng nhanh là cần thiết, nhưng tăng trưởng nhanh phải đi cùng tăng trưởng thực chất và bền vững. Chúng ta đang đứng trước một cơ hội rất lớn để bước vào giai đoạn phát triển mới. Nhưng cơ hội đó chỉ trở thành hiện thực nếu chúng ta thay đổi được nền tảng tăng trưởng.
Tăng trưởng hai con số phải đi bằng năng suất, bằng công nghệ, bằng đổi mới sáng tạo, bằng nhân lực chất lượng cao và bằng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Không gian tăng trưởng mới của Việt Nam nằm ở kinh tế số, AI, dữ liệu, công nghệ chiến lược, công nghiệp hỗ trợ, thị trường vốn, hạ tầng hiện đại và khu vực kinh tế tư nhân năng động. Nhưng tất cả những điều đó chỉ có ý nghĩa khi chúng giúp nền kinh tế nâng được năng suất và tạo ra giá trị gia tăng thực sự.
Nội lực trong giai đoạn mới không chỉ là có nhiều doanh nghiệp trong nước hơn, mà là doanh nghiệp Việt phải mạnh hơn, có công nghệ hơn, sáng tạo hơn, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và giữ lại nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.
Muốn bứt phá thì phải tạo dựng nội lực thực chất. Đó là nội lực của thể chế hiện đại, của doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, của con người Việt Nam có kỹ năng cao và của một nền kinh tế biết chuyển từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng bằng chất.
