'Bão' từ Trung Đông đổ xuống Đông Nam Á
Căng thẳng địa chính trị leo thang tại Trung Đông từ đầu năm 2026 đã kích hoạt một cơn địa chấn trên thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu thô vượt ngưỡng 100 USD/thùng, trong khi giá dầu diesel toàn cầu vọt lên mức khoảng 238 USD/thùng vào cuối tháng 3, gấp hơn 2,5 lần so với mức nền 92-95 USD/thùng trước khi xung đột nổ ra.
Những làn sóng chấn động đó đập thẳng vào các nền kinh tế nhập khẩu dầu ở Đông Nam Á với sức tàn phá không đồng đều, tùy thuộc vào một yếu tố quyết định: Chính sách bình ổn giá của từng chính phủ có đủ mạnh và đủ linh hoạt để hấp thụ cú sốc hay không.
Theo thống kê được seasia.stats công bố ngày 29/3/2026, kể từ khi xung đột bùng phát, Philippines dẫn đầu khu vực về mức tăng giá nhiên liệu với xăng tăng tới 54,2% và diesel tăng tới 81,6%. Myanmar ghi nhận mức tăng 55,4% với xăng và 76,9% với diesel. Campuchia chịu cảnh tương tự với lần lượt 52,8% và 78,7%.
Philippines: Khi không có “tấm đệm”
Philippines là bài học đắt giá nhất trong khu vực. Không giống nhiều nước láng giềng, quốc gia này duy trì hệ thống giá nhiên liệu theo cơ chế thị trường tự do hoàn toàn, không có cơ chế trợ giá rộng rãi. Kết quả là giá xăng dầu tại trạm bơm đã tăng hơn gấp đôi, theo phân tích của ING Think.
Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia. Dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 của Philippines bị ING Think cắt giảm từ 5,2% xuống còn 4,5%, thậm chí rủi ro còn nghiêng về phía bất lợi hơn nữa.
Lạm phát được dự báo vượt ngưỡng mục tiêu, tạo sức ép lên Ngân hàng Trung ương trong khi đồng peso đối mặt nguy cơ mất giá.
Theo Manila Bulletin, giá xăng dầu cao có thể đẩy lạm phát tăng thêm 0,8 điểm phần trăm trong các tháng tới - gánh nặng đổ xuống trực tiếp lên các hộ dân nghèo nhất.
Thái Lan: Sụp đổ của quỹ bình ổn
Thái Lan đã cố gắng duy trì cơ chế bình ổn thông qua Quỹ Nhiên liệu (Oil Fuel Fund), nhưng thất bại vì quỹ này nhanh chóng kiệt sức trước áp lực quá lớn.
Theo Straits Times, ngày 26/3/2026, Thái Lan ghi nhận đợt tăng giá nhiên liệu mạnh nhất trong nhiều thập kỷ: xăng tăng 14-22%, diesel tăng 18% chỉ trong một đêm, tạo ra làn sóng người đổ xô đi đổ xăng trước khi giá mới có hiệu lực.
Sang đầu tháng 4, tình hình chưa hề dịu bớt. Ngày 3/4, theo Nation Thailand, diesel tiếp tục tăng thêm 3,50 baht/lít - đẩy giá lên 47,74 baht/lít.
Chính phủ Thái Lan buộc phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp như yêu cầu công chức làm việc từ xa, hạn chế đi lại và cấm xuất khẩu xăng dầu.
Malaysia: Cải cách trợ giá trong “bão”
Từ ngày 1/4/2026, theo The Star, Malaysia cắt hạn mức xăng RON95 trợ giá xuống còn 200 lít/tháng/người, từ mức 300 lít trước đây.
Người nước ngoài sinh sống tại Malaysia phải trả giá thị trường hoàn toàn. Giá diesel tại bán đảo Malaysia tăng 80 cent lên 5,52 RM/lít.
Nước này ước tính tiết kiệm được khoảng 5 tỷ RM mỗi năm, nhưng đổi lại là gánh nặng thêm 5–8 tỷ RM đổ lên vai người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Indonesia: “Pháo đài” trợ giá nhưng áp lực ngân sách ngầm
Indonesia chọn một con đường khác hoàn toàn: Không tăng giá, hấp thụ toàn bộ cú sốc vào ngân sách nhà nước. Ngày 31/3, theo Seasia, Chính phủ Indonesia khẳng định Pertamina sẽ không điều chỉnh giá bất kỳ mặt hàng xăng dầu nào.
Bộ trưởng Tài chính Purbaya Yudhi Sadewa tuyên bố theo Jakarta Post: “Áp lực sẽ được hấp thụ vào ngân sách nhà nước. Nếu để giá tăng như các nước khác, người dân có thể hoảng loạn”.
Cách tiếp cận này bảo vệ được người tiêu dùng trong ngắn hạn, nhưng ngân sách nhà nước được xây dựng trên giả định giá dầu 70 USD/thùng, khi thực tế đã vượt 100 USD, chi phí trợ giá đang ngầm bùng nổ và có thể gây hậu quả tài khóa nghiêm trọng về sau.
Việt Nam: Kiên trì và linh hoạt giữa tâm bão
Trong bức tranh khu vực đầy biến động đó, Việt Nam đã phản ứng với một chiến lược bình ổn đa tầng, linh hoạt và có chiều sâu, được đánh giá là một trong những mô hình hiệu quả nhất của khu vực.
Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được kích hoạt tới 9 lần chỉ trong vòng một tháng, với tổng số tiền chi ra ước tính 5.300 tỷ đồng (khoảng 217 triệu USD).
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào Quỹ, với quy mô 8.000 tỷ đồng (khoảng 303 triệu USD) theo Quyết định số 483 của Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ngày 27/3.
Song song với Quỹ bình ổn, Chính phủ triển khai nhiều công cụ tài khóa: Đưa thuế nhập khẩu ưu đãi về 0% đối với một số mặt hàng xăng dầu từ ngày 9/3 đến 30/4/2026.
Đồng thời, giảm thuế bảo vệ môi trường về 0% đối với xăng (trừ ethanol), dầu diesel và nhiên liệu hàng không từ nửa đêm 26/3 đến 15/4.
Việt Nam cũng giảm thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng cắt giảm từ 8-10% xuống 0%, miễn khai thuế GTGT trong khi vẫn được khấu trừ thuế đầu vào.
Ước tính tổng số thu ngân sách bị giảm khoảng 7.200 tỷ đồng/tháng (khoảng 295 triệu USD), một cái giá mà Chính phủ đánh giá là “cần thiết để bình ổn giá cả và giảm áp lực chi phí”.
Về cơ chế điều hành, bước đột phá quan trọng là từ ngày 6/3, liên Bộ Công Thương - Tài chính được phép điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở tăng trên 7%, không cần chờ hết chu kỳ 7 ngày.
Đến ngày 19/3, theo Nghị quyết 55, cơ chế này còn linh hoạt hơn: cho phép điều chỉnh trong vòng một ngày nếu biến động vượt 15%. Điều này giúp tránh hiện tượng tích lũy sốc giá như đã xảy ra ở Thái Lan.
Kết quả, đến ngày 26/3, giá xăng E5 RON92 giảm xuống còn 23.326 đồng/lít, thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh ngày 24/3, tức giảm 22,5% chỉ trong vài ngày sau khi các biện pháp thuế được áp dụng.
Nếu không có Quỹ Bình ổn, giá xăng E5 RON92 đã có thể lên tới 30.180 đồng/lít, xăng RON95-III gần 33.700 đồng/lít và dầu hỏa khoảng 38.930 đồng/lít, cao hơn giá thực tế tới 3.000-5.000 đồng/lít/kg.
So với khu vực, mức tăng giá của Việt Nam thuộc nhóm trung bình thấp theo thống kê của seasia.stats. Trong khi Philippines, Myanmar và Campuchia chứng kiến mức tăng 50-80%, Việt Nam chỉ ghi nhận mức tăng đáng kể nhưng được kiểm soát và đang trên đà giảm trở lại.
Bài học từ cuộc khủng hoảng
Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2026 phơi bày rõ ràng sự phân hóa sâu sắc giữa các nước trong khu vực theo năng lực và ý chí can thiệp chính sách.
Philippines hoàn toàn lệ thuộc vào thị trường, chịu thiệt hại nặng nề nhất. Thái Lan có quỹ bình ổn nhưng không đủ tầm, dẫn đến vỡ trận giữa chừng.
Malaysia đang cải cách trợ giá đúng lúc khủng hoảng ập đến, rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Indonesia duy trì trợ giá toàn diện, bảo vệ được người dân trước mắt nhưng đang tích lũy rủi ro tài khóa khổng lồ.
Việt Nam, với sự kết hợp linh hoạt giữa Quỹ bình ổn, điều chỉnh thuế phí và cơ chế điều hành năng động, đang thể hiện một mô hình cân bằng tương đối giữa bảo vệ người tiêu dùng, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tránh gánh nặng ngân sách dài hạn.
Cơ chế tạm ứng ngân sách với cam kết hoàn trả trong 12 tháng là điểm khác biệt quan trọng - thể hiện tính kỷ luật tài khóa trong bối cảnh khẩn cấp.
Các chuyên gia nhận định kết quả tích cực này phản ánh “sự linh hoạt trong điều hành và các phản ứng chính sách nhanh chóng”.
Cuộc khủng hoảng chưa kết thúc. Eo biển Hormuz vẫn bất ổn. Giá dầu toàn cầu vẫn biến động.
Nhưng trong ít nhất tháng đầu tiên của cơn bão năng lượng lớn nhất khu vực trong thập kỷ này, Việt Nam đã cho thấy có công cụ chính sách đủ mạnh, hành động đủ nhanh và có sự phối hợp liên bộ chặt chẽ hoàn toàn có thể bảo vệ được phòng tuyến giá năng lượng cho người dân và nền kinh tế.
