Sự phát triển đột phá của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến việc sản xuất và phát tán phim ngắn, video ngắn trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Khi những câu chuyện lịch sử, văn hóa được tạo ra hàng loạt - trong đó không ít nội dung xuyên tạc, kích động hận thù hoặc thao túng cảm xúc - bài toán đặt ra không chỉ dừng lại ở việc quản lý một loại hình truyền thông mới. Đó còn là vấn đề bảo đảm an ninh văn hóa và năng lực tự vệ của xã hội trước những tác động âm thầm lên nhận thức cộng đồng.
Trao đổi với Nhà báo và Công luận về vấn đề này, GS.TS Phạm Hồng Tung (Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội), nhận định phim ngắn là một thành tựu của công nghệ và công nghiệp văn hóa nhưng mang tính hai mặt và không thể ứng xử bằng tư duy cấm đoán đơn thuần.
Điều cốt lõi là phải phân loại, nhận diện đúng mức độ nguy hại để xây dựng “bộ lọc” phù hợp, qua đó bảo vệ các giá trị cốt lõi của lịch sử, văn hóa và đời sống xã hội.
Công nghệ có thể trở thành công cụ thao túng nhận thức
Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, cần nhìn nhận khách quan rằng phim ngắn và video ngắn là phương tiện hiện đại của ngành công nghiệp sáng tạo, có ưu thế truyền tải thông tin nhanh, trực quan và cuốn hút.
Trong giáo dục lịch sử, các video ngắn vài phút có thể biến thành học liệu sinh động. Những diễn biến trận đánh, tiểu sử danh nhân, phát kiến nhân loại hay thành tựu văn minh... khi được hình ảnh hóa sẽ giúp người học dễ dàng tiếp cận hơn hẳn phương pháp truyền đạt truyền thống.
GS.TS Phạm Hồng Tung chia sẻ trong quá trình xây dựng học liệu cho chương trình giáo dục phổ thông, ông và các cộng sự từng tư vấn, đặt hàng các đơn vị truyền thông sản xuất nhiều phim ngắn phục vụ giảng dạy. Với học sinh nhỏ tuổi, phương tiện trực quan càng có ý nghĩa; ở các cấp học cao hơn, đó là điểm khởi đầu kích thích sự mày mò, tìm hiểu sâu hơn.
Tuy nhiên, chính khả năng lan truyền nhanh chóng và tính trực quan mạnh mẽ ấy lại biến phim ngắn thành công cụ có sức tác động vô cùng lớn đến nhận thức. Trong làn sóng phim ngắn do AI tạo sinh, một nội dung có thể chia nhỏ thành hàng chục, hàng trăm tập, mỗi tập chỉ 2-3 phút, tạo nên câu chuyện lôi cuốn khiến người xem bị cuốn theo liên tục. Khi ấy, vấn đề không còn dừng lại ở vài phút giải trí ngắn ngủi, mà là sự chiếm lĩnh quỹ thời gian và sự chú ý của con người.
“Thời gian là một loại “vốn” đặc biệt, bởi mỗi người chỉ có 24 giờ mỗi ngày và một quỹ thời gian hữu hạn trong cuộc đời. Khi dành quá nhiều thời gian cho các nội dung giải trí vô bổ, con người đồng thời đánh mất thời gian dành cho học tập, lao động, sáng tạo và sống trong thế giới thực”, GS.TS Phạm Hồng Tung chia sẻ.
Tuy nhiên, điều đáng ngại hơn là nguy cơ thao túng hệ giá trị. GS.TS Phạm Hồng Tung nhấn mạnh một trong những mặt tối của công nghiệp văn hóa là khả năng “thao túng giá trị” (value manipulation) khi sản phẩm được thiết kế tinh vi nhằm giữ chân người xem, định hướng cảm xúc và định hình cách nhìn lệch lạc về xã hội.
Những mô-típ như: người xấu xí, bị khinh rẻ bất ngờ lộ thân phận giàu có, xinh đẹp; người nghèo phải chịu nhiều thử thách; kẻ ác bị trừng phạt, người tốt được hưởng hạnh phúc... vốn xuất phát từ truyện cổ tích quen thuộc nhằm răn dạy đạo lý “ở hiền gặp lành”. Nhưng khi bị lạm dụng để “câu view”, các tình huống bạo lực, xúc phạm danh dự và trả thù bị đẩy đến mức cực đoan, đẫm máu.
Do đó, nếu những sản phẩm như vậy được AI sản xuất hàng loạt và lặp đi lặp lại, chúng sẽ dần hủy hoại cách công chúng nhìn nhận về giá trị con người, danh dự, khoảng cách giàu nghèo và các chuẩn mực ứng xử.
Ông Phạm Hồng Tung nhấn mạnh một nội dung sai lệch có thể chưa thuyết phục được người xem ngay lần đầu, nhưng khi liên tục xuất hiện dưới nhiều hình thức hấp dẫn, nó sẽ gieo rắc những định kiến độc hại vào tiềm thức.
Đó chính là lúc câu chuyện phim ngắn AI phải được đặt dưới góc nhìn an ninh văn hóa. An ninh văn hóa ở đây không chỉ là bảo vệ một di sản, một tác phẩm hay một biểu tượng cụ thể, mà là bảo vệ không gian nhận thức của cộng đồng trước các dòng nội dung có khả năng làm suy yếu những giá trị nhân văn.
Ranh giới nào cho hư cấu nghệ thuật?
Từ góc độ lịch sử, GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng cần đặc biệt lưu ý những phim ngắn khai thác chất liệu lịch sử nhưng lại truyền tải thông tin sai lệch. Theo ông, nguy hiểm nhất là các nội dung cố ý bịa đặt, xuyên tạc lịch sử dân tộc, lịch sử cách mạng hay lịch sử thế giới.
Dạng tinh vi hơn là lấy một sự kiện có thật rồi thêm thắt tình tiết hư cấu để dẫn dắt người xem đến định kiến hoặc hận thù. Cũng có những người làm nội dung do nhận thức sai, vô tình lặp lại cái sai nhiều lần khiến nó dần trở thành nhận thức chung của xã hội, biến lịch sử thành “thuốc độc” đối với thế hệ trẻ.
Một trong những ranh giới cần nhận thức rõ là hư cấu nghệ thuật và xuyên tạc lịch sử. GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng luôn có “khoảng trống nhận thức” giữa lịch sử hiện thực (tức những gì đã thực sự diễn ra) với lịch sử được nhận thức qua nghiên cứu, nghệ thuật.
Đối với những gì tư liệu lịch sử không thể xác định thì người sáng tác có quyền dùng trí tưởng tượng để lấp đầy. Tuy nhiên, “khoảng trống” đó tuyệt đối không phải là cái cớ để tự tiện bóp méo những sự thật lịch sử đã được khoa học khẳng định.
GS.TS Phạm Hồng Tung nêu ra 3 nguyên tắc cốt lõi đối với việc hư cấu trên nền lịch sử, đó là không trái với sự thật lịch sử đã được khoa học xác định rõ ràng; không trở thành công cụ bôi nhọ, nhục mạ cá nhân, tổ chức, dân tộc hay tôn giáo và tuyệt đối không khơi dậy thù hận, nội dung khai thác phải hướng tới các giá trị nhân văn, nhân bản.
Do vậy, việc gắn nhãn “hư cấu” không thể được xem như một “lá chắn” để hợp thức hóa việc xúc phạm nhân vật lịch sử hay gieo rắc bạo lực. Ở chiều ngược lại, chúng ta cũng không thể vì lo ngại xuyên tạc mà dập tắt mọi sáng tạo nghệ thuật.
Xây dựng “sức đề kháng” cho xã hội
Nhấn mạnh phương châm ứng xử linh hoạt, GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng đối với nội dung vi phạm pháp luật cần xử lý kiên quyết bằng pháp luật. Nội dung vi phạm chuẩn mực xã hội, cần mở không gian tranh luận công khai, minh bạch giữa các chuyên gia và công chúng. Đối với nội dung nhạy cảm, chỉ phù hợp bối cảnh nhất định cần đưa ra khuyến nghị về độ tuổi, quy định về không gian và cách thức tiếp cận.
“Không thể dùng một “chiếc búa” hành chính duy nhất để giáng xuống tất cả nội dung trên không gian mạng. Cái gì vi phạm thì xử lý, cái gì cần cảnh báo thì cảnh báo, cái gì có giá trị thì phải khuyến khích và nhân rộng”, ông nói.
Với góc nhìn của mình, GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng cấm đoán toàn bộ phim ngắn không phải là giải pháp, bởi công nghệ đã trở thành một phần của đời sống và không thể quay trở lại thời điểm trước khi có nó. Vấn đề là xây dựng cơ chế để hạn chế những tác động tiêu cực mà không làm triệt tiêu không gian sáng tạo.
Theo đó, cần trang bị cho người dùng khả năng nhận diện nội dung sai lệch và tự điều chỉnh hành vi tiếp nhận; các nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm về sản phẩm. Các nền tảng và nhà cung cấp dịch vụ phải có trách nhiệm với những nội dung được phát tán trên hệ thống của mình. Cơ quan quản lý cần xây dựng tiêu chí phân loại và cơ chế xử lý phù hợp với từng mức độ vi phạm.
Ông Phạm Hồng Tung đặc biệt lưu ý an ninh văn hóa trong thời đại AI không thể được bảo vệ chỉ bằng hàng rào hành chính mà cần một hệ thống “miễn dịch văn hóa” đủ mạnh để xã hội có thể nhận biết đâu là thông tin lịch sử đáng tin cậy, đâu là hư cấu nghệ thuật, đâu là nội dung cố ý thao túng và đâu là sản phẩm chỉ nhằm câu kéo sự chú ý.
Song song đó, chiến lược hiệu quả nhất để đẩy lùi phim ngắn AI độc hại là tạo ra những nội dung tốt hơn để cạnh tranh trực tiếp trên không gian số. Những bộ phim ngắn lịch sử đạt chuẩn về thẩm mỹ, cuốn hút sẽ giúp dòng chảy văn hóa Việt Nam hiện diện sinh động, mạnh mẽ hơn trên nền tảng mạng.
Chốt lại, theo GS.TS Phạm Hồng Tung, bảo đảm an ninh văn hóa trước làn sóng phim ngắn AI không phải là đóng cửa “bế quan tỏa cảng” trước công nghệ, mà là chủ động nâng cao năng lực tự vệ văn hóa của cả dân tộc. Nếu không làm được điều này, nguy cơ lớn nhất không dừng lại ở một vài bộ phim AI sai lệch, mà là việc các mảnh ghép sai trái đó lặp lại đủ nhiều để nghiễm nhiên trở thành “sự thật” trong nhận thức của một bộ phận công chúng.
