Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với GS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân.
+ Thưa Giáo sư, Nghị quyết 79 mang ý nghĩa chiến lược như thế nào đối với mô hình phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới?
- Nếu nhìn từ góc độ kinh tế học phát triển, Nghị quyết 79 không đơn thuần là một văn bản điều chỉnh chính sách đối với DNNN, mà phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy tổ chức nền kinh tế. Qua 40 năm đổi mới, Việt Nam đã từng bước chuyển sang kinh tế thị trường, nhưng cách nhìn về DNNN thường dao động giữa hai cực: hoặc coi là lực lượng chủ đạo bao trùm, hoặc là khu vực cần thu hẹp. Nghị quyết 79 cho thấy một cách tiếp cận toàn diện hơn, không còn đặt vấn đề quy mô, mà tập trung vào vai trò chức năng. Điểm cốt lõi của nghị quyết là tái định nghĩa DNNN như một công cụ chiến lược của Nhà nước trong kiến tạo phát triển.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với bẫy thu nhập trung bình, cạnh tranh toàn cầu gay gắt và yêu cầu chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ, thị trường tự nó không thể tự giải quyết tất cả các bài toán. Những lĩnh vực như hạ tầng quy mô lớn, năng lượng, công nghệ lõi hay an ninh kinh tế đòi hỏi đầu tư dài hạn và chấp nhận rủi ro cao. Đây chính là không gian mà DNNN cần đảm nhận. Ở góc độ sâu hơn, có thể nói Nghị quyết 79 phản ánh sự chuyển dịch từ “nhà nước điều hành” sang “nhà nước kiến tạo phát triển”.
Trong mô hình này, Nhà nước không làm thay thị trường, nhưng cũng không đứng ngoài thị trường, mà sử dụng các công cụ, trong đó có DNNN, để định hướng cấu trúc kinh tế, dẫn dắt các ngành chiến lược và giảm thiểu rủi ro hệ thống. Có thể nói ngắn gọn, thông điệp chiến lược của Nghị quyết 79 là DNNN không chỉ là một khu vực kinh tế, mà là công cụ điều tiết và dẫn dắt phát triển quốc gia.
+ Nghị quyết 79 có đang đánh dấu một bước tái định vị vai trò của doanh nghiệp nhà nước hay không, thưa giáo sư?
- Câu trả lời là có, và đó là một sự tái định vị mang tính bản chất. Trong tiến trình đổi mới, DNNN đã trải qua nhiều giai đoạn, từ lực lượng chủ đạo bao trùm nền kinh tế, đến thu hẹp và cổ phần hóa, rồi tìm kiếm trở lại vai trò. Nghị quyết 79 đánh dấu bước chuyển sang một giai đoạn mới, ít hơn về số lượng nhưng mạnh hơn về chất lượng và tập trung hơn về chiến lược. Điểm quan trọng là tiêu chí đánh giá DNNN đã thay đổi. Không còn dựa vào tỷ trọng GDP hay quy mô tài sản, mà dựa vào vị trí chiến lược và khả năng đóng góp vào các mục tiêu dài hạn của quốc gia.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ở các nền kinh tế Đông Á như Hàn Quốc hay Singapore, khu vực doanh nghiệp có vốn nhà nước không chiếm đa số, nhưng lại nắm giữ các lĩnh vực then chốt như năng lượng, tài chính, logistics. Điều này cho phép Nhà nước định hướng và ổn định nền kinh tế trong những thời điểm quan trọng. Một điểm rất đáng lưu ý là, sự tái định vị này cũng nhằm khắc phục một rủi ro đã từng tồn tại. Khi DNNN vừa trải rộng, vừa không đủ mạnh ở các lĩnh vực then chốt, dẫn đến tình trạng dàn trải nguồn lực nhưng không tạo được đột phá. Nghị quyết 79 vì vậy không chỉ là tái định vị vai trò, mà còn là tái phân bổ nguồn lực chiến lược của nền kinh tế. Vì vậy, có thể nói Nghị quyết 79 đã chuyển DNNN từ vai trò “lực lượng chủ đạo theo nghĩa bao trùm” sang “lực lượng chủ đạo theo nghĩa định hướng chiến lược”.
+ Trong bối cảnh khu vực tư nhân và FDI phát triển mạnh, doanh nghiệp nhà nước nên tập trung vào vai trò gì để tạo ra giá trị khác biệt?
- Câu hỏi không còn là DNNN làm gì, mà là DNNN nên làm những gì mà khu vực khác không thể làm hiệu quả. Trước hết, DNNN cần tập trung vào đầu tư dài hạn trong các lĩnh vực có rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài như hạ tầng, năng lượng và công nghệ lõi. Đây là những lĩnh vực thị trường thường thất bại. Thứ hai, DNNN cần đóng vai trò dẫn dắt hệ sinh thái công nghiệp. Bằng cách trở thành doanh nghiệp trụ cột, DNNN có thể kéo theo khu vực tư nhân tham gia chuỗi cung ứng, từ đó nâng cao năng lực sản xuất trong nước. Thứ ba, DNNN có vai trò quan trọng trong việc ổn định kinh tế vĩ mô.
Trong các giai đoạn khủng hoảng, khu vực này có thể duy trì đầu tư và góp phần ổn định thị trường. Ngoài ra, một vai trò ngày càng quan trọng là dẫn dắt các lĩnh vực chuyển đổi lớn của nền kinh tế như chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi quy mô đầu tư lớn, tầm nhìn dài hạn và sự phối hợp liên ngành, những điều mà thị trường thuần túy khó có thể tự tổ chức. Như vậy, giá trị khác biệt của DNNN không nằm ở quy mô, mà nằm ở khả năng giải quyết những bài toán mà thị trường không tự giải được.
+ Theo Giáo sư, thách thức lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước hiện nay là gì?
- Thách thức lớn nhất của DNNN hiện nay không phải là thiếu vốn hay công nghệ, mà là vấn đề thể chế quản trị. Trước hết là mâu thuẫn về mục tiêu. DNNN vừa phải hoạt động hiệu quả theo nguyên tắc thị trường, vừa phải thực hiện các nhiệm vụ chính trị - xã hội.
Thứ hai là cơ chế trách nhiệm chưa rõ ràng, chưa gắn chặt giữa quyền hạn, trách nhiệm và kết quả hoạt động.
Thứ ba là hệ thống quản trị chưa theo chuẩn thị trường, đặc biệt là việc chưa tách bạch rõ giữa chức năng sở hữu và điều hành, cũng như thiếu cơ chế giám sát độc lập. Một điểm sâu xa hơn là “ràng buộc mềm về ngân sách”, tức là kỳ vọng rằng DNNN luôn được hỗ trợ khi gặp khó khăn. Điều này có thể làm suy giảm kỷ luật thị trường và tạo ra rủi ro đạo đức. Nếu không xử lý triệt để, đây sẽ là rào cản lớn đối với việc nâng cao hiệu quả thực chất của khu vực này. Nếu không giải quyết được những điểm nghẽn này, DNNN khó có thể trở thành lực lượng dẫn dắt thực sự.
+ Nếu nhìn về 20 năm tới, doanh nghiệp nhà nước Việt Nam cần trở thành những tổ chức như thế nào?
- Trong tầm nhìn đến năm 2045, DNNN cần chuyển mình thành những doanh nghiệp quốc gia có năng lực cạnh tranh toàn cầu, vận hành theo chuẩn mực thị trường và phục vụ các mục tiêu chiến lược của quốc gia. Điều này đòi hỏi nền quản trị hiện đại, minh bạch và chuyên nghiệp, đồng thời phải tập trung vào các lĩnh vực then chốt thay vì dàn trải.
Quan trọng hơn, DNNN cần thay đổi tư duy từ an toàn sang dẫn dắt. Không chỉ bảo toàn vốn, mà phải chủ động tạo ra các động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Xa hơn, DNNN cần trở thành “nền tảng thể chế” cho sự phát triển, tức là không chỉ tạo ra giá trị kinh tế trực tiếp, mà còn góp phần định hình chuẩn mực thị trường, lan tỏa công nghệ, và nâng cao năng lực của toàn bộ khu vực doanh nghiệp trong nước. Tóm lại, DNNN không cần nhiều hơn, mà cần đúng vai trò hơn, ít nhưng tinh và phải đủ mạnh để dẫn dắt nền kinh tế.
