Tác phẩm “Vào vùng lũ quét tại Nghệ An: Tan hoang bản Xiềng Tắm” của phóng viên ảnh Phạm Xuân Đức, Báo Thanh Niên là một trong những tác phẩm được Ban Giám khảo Giải ảnh “Khoảnh khắc Báo chí” 2025 đánh giá cao ở mùa giải mang chủ đề “Bản lĩnh Việt Nam”.
Không gây ấn tượng bằng những khung hình dữ dội hay kịch tính, loạt ảnh chinh phục người xem bằng sự lặng lẽ, chân thực và cách kể chuyện giàu chiều sâu về một bản làng gần như bị xóa sổ sau lũ ống, lũ quét. Đằng sau những khuôn hình ấy là một hành trình tác nghiệp đầy hiểm nguy, nơi người cầm máy không chỉ đối diện với thiên tai còn tiềm ẩn, mà còn với những giằng xé cảm xúc khi đứng giữa đổ nát và mất mát của con người.
Câu chuyện phía sau ống kính – nơi bản lĩnh nghề nghiệp được thử thách không kém gì bản lĩnh của những con người trong ảnh.
Chỉ còn lại đất đá và bùn lũ
Trận lũ ống, lũ quét xảy ra tại các xã miền Tây Nghệ An đã để lại hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Xiềng Tắm - một bản làng nằm ngay trung tâm xã, ven dòng Nậm Mộ trở thành tâm điểm của sự tàn phá khi nước từ thượng nguồn đổ về, cuốn theo đất đá, cây cối, xóa sổ gần như toàn bộ bản làng.
Phải bốn ngày sau khi lũ xảy ra, phóng viên ảnh Phạm Xuân Đức mới có thể tiếp cận hiện trường. Nhưng tiếp cận được không đồng nghĩa với an toàn. Đường vào bản bị chia cắt bởi sạt lở, đất đá chồng chất, nhiều đoạn chỉ cần một rung chấn nhỏ cũng có thể tiếp tục đổ xuống. “Lũ ống, lũ quét ở miền núi rất nguy hiểm, không thể dự đoán được. Có những đoạn đi qua mà tâm lý lúc nào cũng căng như dây đàn”, anh Đức kể.
Trong hoàn cảnh ấy, nguyên tắc đầu tiên vẫn là đảm bảo an toàn. Người phóng viên phải quan sát bằng kinh nghiệm nghề nghiệp, hỏi người dân địa phương - những người hiểu rõ địa hình và những điểm có nguy cơ sạt lở để lựa chọn lối đi ít rủi ro nhất. Đó không phải là hành trình của sự liều lĩnh, mà là sự tính toán tỉnh táo trong một môi trường đầy bất trắc.
Khi đặt chân tới Xiềng Tắm, cảm giác đầu tiên của Phạm Đức không phải là choáng ngợp mà là lặng người. “Cả bản làng gần như bị san phẳng. Những nền nhà trơ trọi, cột gãy nằm ngổn ngang, đồ đạc mắc lại trên cây, trong bùn đất. Không gian tĩnh lặng đến ám ảnh, như thể sự sống vừa bị rút đi, để lại một khoảng trống nặng nề”, anh chia sẻ.
Quan sát, chờ đợi và tôn trọng nỗi đau
Giữa khung cảnh tan hoang ấy, việc giơ máy lên không còn là phản xạ nghề nghiệp quen thuộc. “Bốn ngày đã trôi qua, nhưng nỗi đau của người dân vẫn còn nguyên vẹn”, anh Đức bồi hồi. Vì vậy, thay vì bấm máy liên tục, anh chọn cách tác nghiệp chậm rãi, lặng lẽ quan sát và chờ đợi.
Với anh, ảnh báo chí không phải là săn tìm những khoảnh khắc bi lụy hay gây sốc. Nguyên tắc nghề nghiệp đặt ra rất rõ ràng: ghi nhận sự thật nhưng không xâm phạm nỗi đau của nhân vật.
Trong loạt ảnh, có khoảnh khắc người phụ nữ lặng lẽ khóc giữa đống đổ nát, nhưng cảm xúc ấy được đặt trong một không gian chừng mực, không phô bày. Xen giữa là những chi tiết đời thường còn sót lại sau thiên tai: ánh mắt người dân đứng lặng bên dòng sông, những bước chân dò dẫm giữa bùn đất, hay khoảng trống nơi từng là mái nhà.
Có những khoảnh khắc khiến anh phải dừng lại, chần chừ trước khi bấm máy. Không phải vì thiếu hình ảnh, mà vì cảm xúc quá nặng. “Họ mất gần như tất cả. Mình phải tỉnh táo để không biến nỗi đau ấy thành thứ để khai thác”, anh nói. Thay vì kể khổ, anh để sự thật tự lên tiếng, để mức độ khắc nghiệt của thiên tai hiện ra một cách tự nhiên nhất.
Sau cơn lũ quét, sự hoang mang và đau xót là điều không thể tránh khỏi. Nhưng trong khung cảnh tan hoang ấy, sự có mặt kịp thời của lực lượng chức năng, chính quyền địa phương, các đoàn cứu trợ, nhà hảo tâm và báo chí đã giúp người dân vững vàng hơn.
“Họ mất rất nhiều, nhưng không bị bỏ lại một mình. Khi có người đến, có thông tin được truyền đi, họ tin rằng rồi sẽ có cách để làm lại”, anh Đức chia sẻ. Với anh, báo chí trong những thời khắc như vậy giống như một cây cầu kết nối hiện trường với xã hội bên ngoài, để nỗi đau được nhìn thấy, lắng nghe và sẻ chia.
Chứng nhân của niềm tin và hy vọng
Chính cách tiếp cận thận trọng và nhân văn ấy đã tạo nên chiều sâu cho loạt ảnh. Các khuôn hình không dừng lại ở việc ghi nhận sức tàn phá của thiên tai, mà mở ra một lát cắt về con người trong hoàn cảnh mất mát: sự chịu đựng âm thầm, những cố gắng tựa vào nhau để vượt qua biến cố, và niềm tin vào sự hỗ trợ của cộng đồng và Nhà nước – như một điểm tựa để bắt đầu lại sau khi mọi thứ đã bị cuốn trôi.
Với Phạm Xuân Đức, chuyến đi Xiềng Tắm không chỉ là một nhiệm vụ tác nghiệp. Đó là lời nhắc nhở về lý do anh cầm máy: ghi lại những khoảnh khắc mà xã hội cần nhìn thấy, để những mất mát không bị lãng quên. Những bức ảnh ấy không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn là lời nhắn nhủ về vai trò của báo chí – truyền tải nỗi đau nhưng cũng lan tỏa hy vọng, để cộng đồng cùng sẻ chia và hành động.
Loạt ảnh “Vào vùng lũ quét tại Nghệ An: Tan hoang bản Xiềng Tắm” vì vậy không chỉ là chứng nhân của thiên tai mà còn là minh chứng cho sự kiên cường, sức chịu đựng và niềm tin âm thầm của con người – nơi từng khung hình kể một câu chuyện đầy nhân văn, vượt lên trên mọi bi kịch.
