Vị thế văn hóa của Hà Nội đang được khẳng định
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định, việc ngày càng nhiều đoàn nghệ thuật hàng đầu thế giới lựa chọn Hà Nội là điểm đến biểu diễn phản ánh sức hấp dẫn quốc tế ngày càng lớn của Thủ đô. Đây cũng là thời điểm để Hà Nội chuyển từ tư duy tổ chức sự kiện sang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo bền vững, từng bước khẳng định vị thế là trung tâm văn hóa, nghệ thuật của khu vực.
Theo ông, các nghệ sĩ, dàn nhạc và nhà tổ chức quốc tế luôn cân nhắc nhiều yếu tố khi lựa chọn điểm biểu diễn như quy mô thị trường, chất lượng công chúng, năng lực tổ chức, mức độ an toàn, chiều sâu văn hóa và khả năng xây dựng thương hiệu. Hà Nội ngày càng xuất hiện trong lịch lưu diễn của các đơn vị nghệ thuật lớn cho thấy thành phố đang hội tụ ngày càng đầy đủ những điều kiện đó.
Lợi thế nổi bật của Hà Nội nằm ở bề dày hơn một nghìn năm văn hiến, hệ thống di sản phong phú, đời sống nghệ thuật đa dạng cùng lớp công chúng ngày càng có nhu cầu thưởng thức những sản phẩm nghệ thuật chất lượng cao. Sự hiện diện của nghệ thuật đỉnh cao thế giới cũng phản ánh sự trưởng thành của thị trường văn hóa Thủ đô và khả năng kết nối với dòng chảy nghệ thuật toàn cầu.
Tuy nhiên, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, mục tiêu không chỉ là tổ chức thành công một vài chương trình lớn mà phải xây dựng Hà Nội thành một thành phố có đời sống nghệ thuật quốc tế thường xuyên, nơi các nghệ sĩ và tổ chức văn hóa có thể đối thoại, hợp tác và đồng sáng tạo.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, giá trị lớn nhất của các chương trình nghệ thuật quốc tế trước hết là mở rộng cơ hội thụ hưởng văn hóa cho người dân. Việc công chúng, đặc biệt là giới trẻ và những người hoạt động nghệ thuật, được tiếp xúc trực tiếp với các chuẩn mực nghệ thuật hàng đầu thế giới sẽ góp phần nâng cao trình độ thẩm mỹ, hình thành lớp công chúng chuyên nghiệp và tạo động lực để nghệ thuật trong nước phát triển.
Tác động của các sự kiện này không chỉ giới hạn trong không gian sân khấu. Một chương trình nghệ thuật quốc tế được tổ chức bài bản có thể tạo ra chuỗi giá trị lan tỏa tới du lịch, hàng không, lưu trú, ẩm thực, thương mại, truyền thông và các ngành dịch vụ khác. Nghệ thuật trở thành lý do để du khách đến Hà Nội, ở lại lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn.
Ở góc độ đối ngoại, nghệ thuật còn là công cụ ngoại giao văn hóa hiệu quả, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam là một quốc gia hòa bình, cởi mở, giàu bản sắc và sẵn sàng hội nhập.
Đặc biệt, trong phát triển công nghiệp văn hóa, các sự kiện quốc tế giúp hình thành thị trường, tạo việc làm, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực của cả hệ sinh thái từ sáng tạo, sản xuất, kỹ thuật, truyền thông đến khai thác bản quyền và phát triển các sản phẩm phái sinh. Vì vậy, theo ông, cần nhìn mỗi chương trình nghệ thuật không chỉ là một đêm diễn mà là một mắt xích quan trọng của nền kinh tế sáng tạo.
Ba nền tảng để Hà Nội trở thành điểm hẹn của nghệ thuật thế giới
Để các đoàn nghệ thuật quốc tế không chỉ đến một lần mà quay trở lại thường xuyên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng Hà Nội cần đồng thời xây dựng ba nền tảng.
Đầu tiên là hạ tầng cứng, gồm hệ thống nhà hát, trung tâm biểu diễn, quảng trường, không gian công cộng, thiết bị kỹ thuật và giao thông đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Một thành phố muốn tổ chức thường xuyên các chương trình lớn phải có nhiều không gian biểu diễn đa dạng, được vận hành chuyên nghiệp.
Thứ hai là hạ tầng mềm, bao gồm thể chế, thủ tục, nguồn nhân lực và chất lượng dịch vụ. Thành phố cần có cơ chế cấp phép minh bạch, đầu mối hỗ trợ thống nhất, đội ngũ quản lý sự kiện, kỹ thuật viên, nhà sản xuất và chuyên gia truyền thông có trình độ quốc tế. Chính sự chuyên nghiệp sẽ tạo dựng niềm tin với các đối tác.
Thứ ba là hạ tầng sáng tạo, bao gồm công chúng, nghệ sĩ, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp văn hóa, các không gian sáng tạo và mạng lưới hợp tác quốc tế. Theo ông, các đoàn nghệ thuật sẽ có nhiều động lực quay trở lại nếu bên cạnh biểu diễn còn có cơ hội tổ chức workshop, giao lưu chuyên môn, hợp tác sáng tác và phát triển những dự án mới với nghệ sĩ Việt Nam.
Quan trọng hơn, Hà Nội cần xây dựng chiến lược dài hạn với lịch sự kiện nghệ thuật quốc tế ổn định theo năm, đồng thời hình thành những lễ hội mang thương hiệu riêng đủ sức cạnh tranh trong khu vực.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trong quá trình triển khai Nghị quyết số 09 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa và Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, các chương trình nghệ thuật quốc tế có thể đóng vai trò như những "cú hích" quan trọng.
Những sự kiện chất lượng cao sẽ tạo ra nhu cầu mới, nâng cao tiêu chuẩn thưởng thức của công chúng, qua đó thúc đẩy thị trường văn hóa trong nước đổi mới và chuyên nghiệp hơn. Đồng thời, đây cũng là môi trường để hệ sinh thái công nghiệp văn hóa của Hà Nội kiểm nghiệm năng lực tổ chức, sản xuất, truyền thông, khai thác bản quyền, bán vé và phát triển các sản phẩm văn hóa.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh hiệu quả lâu dài chỉ có được khi Hà Nội không dừng ở việc nhập khẩu các chương trình hoàn chỉnh mà cần chủ động đồng sản xuất, xây dựng thương hiệu sự kiện của riêng mình và từng bước đưa những sản phẩm sáng tạo của Hà Nội ra thị trường quốc tế.
Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo để Hà Nội vươn tầm khu vực
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, mỗi chương trình nghệ thuật quốc tế cần được thiết kế như một cơ hội đào tạo và nâng cao năng lực cho nghệ sĩ trong nước.
Ngoài các đêm diễn, thành phố nên tổ chức các lớp học chuyên môn, chương trình trao đổi nghệ sĩ, hội thảo về quản trị nghệ thuật, kỹ thuật sân khấu, truyền thông, gây quỹ và khai thác bản quyền. Các nghệ sĩ trẻ, sinh viên nghệ thuật và đội ngũ kỹ thuật cần được trực tiếp tham gia vào quá trình chuẩn bị và vận hành chương trình để tích lũy kinh nghiệm thực tế.
Ông cũng đề xuất khuyến khích mô hình đồng sản xuất giữa các nhà hát, dàn nhạc trong nước với đối tác quốc tế; xây dựng các tác phẩm kết hợp chất liệu văn hóa Việt Nam với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại để vừa tiếp cận chuẩn mực quốc tế vừa lan tỏa bản sắc Việt Nam.
Bên cạnh đó, Hà Nội cần phát triển các chương trình nghệ sĩ lưu trú, quỹ hỗ trợ sáng tạo, mạng lưới phiên dịch nghệ thuật và cơ sở dữ liệu đối tác quốc tế; đồng thời trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các nhà hát công lập trong hợp tác và sử dụng nguồn lực.
Để huy động nguồn lực xã hội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, doanh nghiệp cần được xem là đối tác kiến tạo hệ sinh thái văn hóa chứ không chỉ là nhà tài trợ cho từng chương trình.
Theo ông, Hà Nội cần nghiên cứu cơ chế hợp tác công - tư trong đầu tư và vận hành các thiết chế văn hóa; có chính sách ưu đãi đối với doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nhà hát, trung tâm biểu diễn, đào tạo nhân lực, công nghệ sân khấu và các lễ hội mang thương hiệu. Đồng thời, tiếp tục cải cách thủ tục hành chính để giảm chi phí và rủi ro cho các đơn vị tổ chức quốc tế.
Về tầm nhìn dài hạn, Hà Nội cần phát huy hiệu quả danh hiệu Thành phố sáng tạo của UNESCO bằng việc xây dựng một hệ sinh thái trong đó di sản, nghệ thuật, thiết kế, công nghệ, giáo dục, du lịch và doanh nghiệp cùng hỗ trợ lẫn nhau.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, thành phố cần nhiều hơn những lễ hội quốc tế thường niên, không gian biểu diễn mang tính biểu tượng, trung tâm thử nghiệm nghệ thuật, chương trình nghệ sĩ lưu trú và các sản phẩm văn hóa có thương hiệu. Đồng thời, việc bồi dưỡng công chúng phải được coi là nền tảng, bởi một trung tâm nghệ thuật lớn trước hết phải có một cộng đồng công chúng lớn, hiểu biết và sẵn sàng đồng hành cùng sáng tạo.
Ông nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng không phải là đưa thật nhiều nghệ sĩ nổi tiếng đến Hà Nội, mà là để chính Hà Nội trở thành nơi khởi tạo, sản xuất và xuất khẩu các ý tưởng, sự kiện và sản phẩm văn hóa ra thế giới. Với chiều sâu di sản, nguồn nhân lực sáng tạo và vị thế của một Thủ đô hòa bình, Hà Nội hoàn toàn có tiềm năng trở thành một trong những trung tâm văn hóa, nghệ thuật hàng đầu châu Á nếu biết chuyển hóa lợi thế thành những sản phẩm, thương hiệu và trải nghiệm văn hóa có sức sống bền vững.
