Mới đây, khi thi công nạo vét sông Vân (phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình), một công nhân lái máy xúc đã phát hiện ba cọc gỗ có kích thước lớn nhô lên khỏi mặt đất cách cầu Chà Là khoảng 30 m về phía Bắc.
Các cọc được phát hiện trong lớp trầm tích lòng sông, ở khá sâu dưới mực nước. Ngay sau khi phát hiện, đơn vị thi công đã sử dụng máy xúc nhổ cả ba cọc gỗ lên khỏi vị trí ban đầu. Hiện, 3 cọc gỗ được bàn giao cho Bảo tàng tỉnh Ninh Bình lưu giữ, nghiên cứu.
Theo các nhân chứng, tại thời điểm phát hiện, ba cọc gỗ được cắm thẳng đứng, đầu nhọn hướng xuống, phần thân lộ cao khỏi mặt bùn. Các cọc được bố trí thành 2 hàng song song nhau chạy theo hướng Bắc - Nam và song song với hướng của dòng chảy sông Vân, khoảng cách 2 hàng là 2 m, khoảng cách giữa các cọc trong hàng cũng khoảng 2 m.
Báo cáo của Bảo tàng tỉnh Ninh Bình nhận định, các cọc gỗ được gia công, đóng thẳng đứng, tuân theo một sơ đồ hình học có chủ ý, là dấu hiệu cho thấy đây là sản phẩm do con người chế tác và bố trí với một mục đích cụ thể, không phải cọc gỗ trôi dạt tự nhiên.
Đồng thời, các cọc có chiều dài lớn (từ 3,76 m đến 4,15 m), chu vi thân từ 1,16 m đến 1,46 m, cho thấy được chọn từ cây gỗ có đường kính trung bình và lớn. Phần vót nhọn ở cả ba cọc đều có chiều dài khoảng 1,10 m, là chỉ số kỹ thuật cho thấy sự thống nhất trong quy cách chế tác, nhiều khả năng cùng một thời điểm, cùng thuộc một di tích và cùng một mục đích sử dụng.
Qua so sánh, 3 cọc gỗ phát hiện được tại sông Vân có nhiều đặc điểm giống với cọc gỗ phát hiện được tại chợ Sa (xã Cẩm Lý, tỉnh Bắc Ninh) nằm trong không gian của chiến trường Lục Đầu Giang trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ 2 (1285) và lần thứ 3 (1288).
Theo Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, các cọc gỗ có các đặc điểm giống nhau về kỹ thuật chế tác, cùng hình dáng cọc cong ở dạng tự nhiên, cùng được đóng ở khu vực cửa sông. Điều này gợi mở thêm hướng tìm hiểu, nghiên cứu về chức năng và niên đại của di tích.
Mặc dù chưa đủ cơ sở xác định niên đại và chức năng của các cọc gỗ, nhưng các đặc điểm kỹ thuật và hiện trường thực tế cho thấy nhiều khả năng các hiện vật này liên quan đến hoạt động quân sự, thủy lợi hoặc giao thông ở thời Trần (thế kỷ XIII).
