Sục sôi chuẩn bị mọi mặt cho cuộc cách mạng giành chính quyền
Theo hồi ức của những người từng trực tiếp có mặt trong cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội 81 năm trước, thủ đô những ngày ấy sục sôi khí thế cách mạng.
Trước đó, để chuẩn bị cho ngày tổng khởi nghĩa giành chính quyền, cùng với việc chuẩn bị lực lượng chính trị, vũ trang từ nhiều năm trước đó, Đảng đã chỉ đạo thành lập đội Thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu tại Hà Nội vào năm 1944. Cụ thể, tháng 8/1944, tại số 46 Bát Đàn, Đội Thanh niên tuyên truyền xung phong thành Hoàng Diệu được thành lập với khoảng 60 thành viên. “Thanh niên chúng tôi thời bấy giờ còn rất trẻ, nhất là những thanh niên học sinh trường Bưởi, là lớp thanh niên nòng cốt phong trào thanh niên của Hà Nội khi đó”, ông Vũ Oanh, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Ðoàn Thanh niên cứu quốc Thành Hoàng Diệu, Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh Hà Nội, hồi tưởng.
Bất chấp sự truy xét gắt gao của thực dân Pháp, Đoàn Thanh niên tuyên truyền xung phong Thành Hoàng Diệu hoạt động công khai. 60 thành viên đội được phân công thực hiện các nhiệm vụ rải, dán truyền đơn, truyền tay các tin tức cách mạng, tham gia phá các cuộc triển lãm, mít tinh do địch tổ chức, phá kho thóc của Nhật chia cho dân, diệt ác ôn mật thám và bọn đầu sỏ các Đảng phái phản động thân phát xít Nhật…
“Được vào đội tuyên truyền, đi phát tờ rơi, truyền đơn, vận động đồng bào là một vinh dự. Tối đến đưa đồng bào sang sông, từ Phú Thượng ra các vùng ngoại ô. Chúng tôi cho truyền đơn vào trong chai, đục thủng đáy chai ra, ném vào chỗ tòa báo Nhân dân bây giờ ở phố Hàng Trống. Các chị lớn tuổi hơn thì bắc loa lên gác nói tiếng Pháp, vận động binh lính Pháp đầu hàng” - một nữ thanh niên Đoàn Thanh niên tuyên truyền xung phong Thành Hoàng Diệu nhớ lại.
Cũng chính từ những gương mặt hoạt động sôi nổi ấy, Thành bộ Việt Minh Hà Nội đã tuyển chọn những đoàn viên thanh niên cứu quốc Thành Hoàng Diệu nhiệt tình, dũng cảm, khỏe mạnh vào các đội tự vệ và đội tuyên truyền xung phong, để chuẩn bị cho cuộc tổng khởi nghĩa sắp diễn ra.
Nhớ lại thời kỳ sục sôi chuẩn bị mọi mặt cho cuộc cách mạng giành chính quyền về tay nhân dân tại Hà Nội tháng 8/1945, Đại tướng Nguyễn Quyết, người tháng 11/1944, được Trung ương Đảng chỉ định làm Bí thư Thành ủy Hà Nội, kể lại: “Bấy giờ, Thành ủy chỉ đạo thành lập 3 đội vũ trang tuyên truyền ở nội thành, gồm 2 đội tuyên truyền và 1 đội vũ trang trừ gian, diệt ác. Sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945), địch đã suy yếu. Nhất là bọn ngụy quân, ngụy quyền bị dao động mạnh, Thành ủy chủ trương “Việt Minh hóa nội thành”, “Việt Minh hóa” cả một bộ phận ngụy quân, ngụy quyền đang mất phương hướng. Lúc này, ta không chỉ có lực lượng chính trị của quần chúng, lực lượng tự vệ, vũ trang mà còn tranh thủ xây dựng lực lượng ngay trong hàng ngũ địch...”.
Càng gần tới ngày Tổng khởi nghĩa, khí thế cách mạng càng sục sôi. Trong cuốn Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám - Đoàn thanh niên cứu quốc Hoàng Diệu, NXB Lao Động - 1999, ông Nguyễn Khang, nguyên Chủ tịch Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội (Ủy ban khởi nghĩa), viết: “Phong trào cứu quốc những ngày tháng Tám đã lên cao tới mức không thể tưởng tượng được và người Hà Nội ai cũng xem mình là Việt Minh. Các hoạt động gần như công khai”.
Chớp thời cơ “ngàn năm có một”, khẩn cấp quyết định khởi nghĩa
Ngày 13/8/1945, trước chuyển biến mau lẹ của cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai, Hội nghị toàn quốc của Đảng Cộng sản Đông Dương họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) đã quyết định khẩn trương phát động khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước. Thực hiện chỉ thị của Xứ ủy Bắc Kỳ, tối 15/8, Bí thư Thành ủy Nguyễn Quyết đã triệu tập hội nghị quân sự bất thường với chỉ huy các đội tự vệ để kiểm tra và thống nhất lực lượng, phân công công tác chuẩn bị khởi nghĩa.
Trong cuốn Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám - Đoàn thanh niên cứu quốc Hoàng Diệu, ông Nguyễn Khang, nhớ lại: “Lúc này trung ương đang mở đại hội quốc dân ở Tân Trào nên nếu có chỉ thị thì cũng phải đợi một thời gian nữa mới tới. Nhưng thời cơ đã tới và không đợi chúng ta. Hơn nữa chỉ thị “Nhật, Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” đã là cẩm nang mở cho Hà Nội hành động. Đúng ngày 15/8 xứ ủy mở cuộc họp tại làng Vạn Phúc, Hà Đông (lúc này phần lớn lãnh đạo xứ ủy đã đi họp ở Tân Trào). Cuộc họp nhận định tình hình và kết luận đây là thời cơ có một không hai để khởi nghĩa cướp chính quyền. Xứ ủy quyết định: thành lập Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội để chỉ đạo công việc chuẩn bị và tiến hành khởi nghĩa ở Hà Nội. Lúc này quân Nhật ở Hà Nội khoảng hơn 1 vạn. Lực lượng của ta chỉ có ba chi đội tự vệ hơn 700 người, vũ khí thô sơ và mới qua vài lớp huấn luyện quân sự cấp tốc. Tuy nhiên phong trào quần chúng, các tổ chức Việt Minh đoàn thể thì rất mạnh và đã tập dượt qua nhiều lần...”.
Ngày 17/8/1945, lực lượng Việt Minh đã biến diễn đàn của chính phủ Trần Trọng Kim thành cuộc mít tinh tuyên truyền cách mạng, kêu gọi toàn dân Tổng khởi nghĩa. “Nhận thấy giờ khởi nghĩa đã đến nên ngay tối hôm đó, Ủy ban Quân sự cách mạng và Thành ủy Hà Nội đã họp mở rộng và quyết định tổng khởi nghĩa là ngày 19/8, không thể làm sớm ngay ngày hôm sau nhưng không thể chậm hơn được nữa”- cựu binh thành Hoàng Diệu Lê Đức Vân nhớ lại. “Tại cuộc họp, có ý kiến cho rằng, lực lượng quân sự của ta còn yếu, nên chờ sự hỗ trợ của Trung ương. Nhưng phân tích, đánh giá đúng tình hình, Thành ủy quyết định Hà Nội sẽ khởi nghĩa vào ngày 19/8/1945”- Đại tướng Nguyễn Quyết hồi tưởng.
Trưa 18/8, toàn bộ kế hoạch khởi nghĩa của Thành ủy Hà Nội đã được Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ nhất trí thông qua. Việc chớp thời cơ này được đánh giá là rất táo bạo vì lúc đó Ủy ban khởi nghĩa chỉ dựa hoàn toàn vào sức mạnh của chính nhân dân Thủ đô, với các tổ tự vệ chiến đấu mà chưa có sự hỗ trợ của đội quân giải phóng từ Trung ương và các chiến khu.
Sáng sớm 19/8, theo lời kêu gọi của Việt Minh, cả Hà Nội vùng dậy. Lực lượng cách mạng ở ngoại thành tổ chức mít tinh và chiếm Đại lý Hỏa Long (chính quyền quản tất cả các xã ngoại thành). Sau đó, đoàn người tiến thẳng về Nhà hát Lớn tham dự cuộc mít tinh lớn chưa từng có, nghe đại diện Việt Minh tuyên bố: Tổng khởi nghĩa. Cuộc mít tinh trở thành cuộc biểu tình vũ trang tiến vào chiếm Phủ khâm sứ, Trại lính Bảo an và các cơ sở của chính phủ bù nhìn. Đoàn biểu tình hô vang khẩu hiệu "Ủng hộ Việt Minh", "Việt Nam độc lập!"... và nhanh chóng làm chủ tình hình tại những nơi trọng yếu. Quân Nhật ban đầu rất hung hăng nhưng trước áp lực của quần chúng nên đến chiều hôm đó đã phải rút. Cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội đã thành công rực rỡ, đặc biệt là không gây đổ máu. Trong bài “Tổng kết kinh nghiệm thắng lợi Cách mạng Tháng Tám năm 1945” của đồng chí Tổng Bí thư Trường Chinh, phụ trách Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc có đánh giá: Thành ủy Hà Nội đã nắm vững đường lối, chủ trương của Đảng, của Bác... đã biết nắm bắt thời cơ, phân tích đúng so sánh lực lượng, biết sử dụng sức mạnh áp đảo của quần chúng buộc quân Nhật phải nhường bước cho cách mạng giành chính quyền...
Ngay tối 19/8, Ủy ban Quân sự cách mạng đã tổ chức cuộc họp nhằm chuẩn bị cho buổi ra mắt Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời Bắc bộ và Ủy ban nhân dân Cách mạng Hà Nội để giữ chính quyền non trẻ. Cuộc họp cũng quyết định cử cán bộ cấp tốc lên khu Giải phóng báo tin mừng thắng lợi, mời các đồng chí Trung ương Đảng sớm về Hà Nội để tiếp tục lãnh đạo cuộc Tổng khởi nghĩa trong cả nước… Ngày 20/8, Ủy ban Nhân dân cách mạng Bắc Bộ và Hà Nội chính thức thành lập. Từ Hà Nội, làn sóng cách mạng tỏa đi khắp nơi, cả nước vùng dậy đấu tranh giành chính quyền và liên tiếp giành thắng lợi. Thành công của Hà Nội đã cổ vũ, động viên nhân dân cả nước vùng dậy phá tan xích xiềng nô lệ...
