Sáp nhập đại học là 'cú hích chiến lược' kịp thời, không phải 'giải pháp tình thế'

Trong tuyến bài "Vẽ lại giang sơn về hành chính" cần thiết phải "vẽ lại giang sơn giáo dục đại học" của Báo Nhà báo và Công luận đã nhận được nhiều ý kiến tâm huyết, khách quan từ giới chuyên gia, nhà quản lý giáo dục.

Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Trường Quản trị và Kinh doanh (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển giáo dục đại học, hướng tới một hệ thống tinh gọn, hiện đại và hội nhập quốc tế.

Trong khi đó, Tiến sĩ Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam cho rằng, thành công của quá trình tái cấu trúc phụ thuộc vào việc sáp nhập có đi đôi với cơ chế quản trị minh bạch, tôn trọng tự chủ học thuật và trách nhiệm xã hội, thay vì chỉ dừng lại ở mệnh lệnh hành chính mang tính hình thức.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhận định Nghị quyết 71-NQ/TW là bước ngoặt chiến lược nhằm chấn chỉnh hệ thống đại học phát triển “nóng”, manh mún suốt ba thập kỷ qua.

Theo bà, việc sáp nhập và tái cấu trúc các trường đại học là cơ hội để hình thành các đại học liên ngành mạnh, tự chủ toàn diện, hướng tới mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế. Sáp nhập viện nghiên cứu vào trường giúp gắn kết đào tạo với thực tiễn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, quá trình này đối mặt nhiều thách thức: tâm lý e ngại trong nội bộ, nguy cơ gián đoạn chất lượng nếu sáp nhập cơ học, và yêu cầu chuẩn hóa quốc tế khi chuyển giao về địa phương.

Đại biểu nhấn mạnh, thành công chỉ đến khi cải cách dựa trên thể chế minh bạch, lộ trình nhân văn, đặt con người và chất lượng giáo dục làm trung tâm, biến tái cấu trúc thành động lực bền vững cho giáo dục Việt Nam.

Chia sẻ về lộ trình thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 281/NQ-CP ngày 15/9/2025 với chương trình hành động rõ ràng, khả thi và giám sát chặt chẽ, bảo đảm việc sắp xếp, tái cấu trúc hệ thống đại học diễn ra “khẩn trương nhưng khoa học”, tránh mọi gián đoạn trong hoạt động đào tạo.

Theo đại biểu, giai đoạn chuẩn bị sẽ tập trung rà soát, đánh giá toàn diện 140 trường công lập (không tính khối công an, quân đội và tư thục), đồng thời xây dựng đề án sắp xếp, sáp nhập các viện nghiên cứu vào trường đại học, xóa bỏ cấp trung gian trong quản lý. Tất cả phải được hoàn thành và báo cáo Thủ tướng trước cuối năm 2025.

Bước sang giai đoạn triển khai, Chính phủ sẽ sáp nhập hoặc giải thể các trường không đạt chuẩn theo 6 tiêu chí về quản trị, giảng viên, điều kiện đào tạo, tài chính và nghiên cứu khoa học. Một số mô hình thí điểm, như cụm đại học kỹ thuật liên vùng, sẽ được thực hiện song song. Mục tiêu đặt ra là đến năm 2030, 100% trường đạt chuẩn quốc gia và ít nhất 20% đạt chuẩn khu vực châu Á.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh khẳng định, đây là lộ trình nhân văn, thận trọng nhưng quyết liệt, hướng tới một hệ thống đại học tinh gọn, tự chủ toàn diện, gắn kết doanh nghiệp và hội nhập quốc tế, với nguồn lực bảo đảm từ ngân sách tối thiểu 20% và các quỹ xã hội hóa giáo dục.

“Điều quan trọng là quá trình tái cấu trúc phải đặt chất lượng và con người làm trung tâm. Cải cách không chỉ để tinh giản bộ máy, mà để kiến tạo một nền giáo dục đại học thực sự mạnh, phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới", đại biểu nhấn mạnh.

Dưới góc nhìn của đại biểu, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo không phải là bước đi đột ngột hay vội vàng, mà là kết quả của quá trình đánh giá thực trạng sâu sắc sau gần hai thập kỷ giáo dục đại học phát triển “nóng”.

Theo đại biểu, giai đoạn 2005-2025, số lượng trường đại học tăng gấp đôi, từ 137 lên 264, nhưng chất lượng đào tạo phân tán, manh mún, chưa đáp ứng được yêu cầu nhân lực chất lượng cao cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

“Nghị quyết 71 là bước đi tất yếu, kế thừa tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW (2017) về tinh gọn bộ máy, đồng thời phù hợp với yêu cầu phát triển nhân lực cho tăng trưởng kinh tế 8-9% mỗi năm đến 2030”, đại biểu Trịnh Tú Anh cho biết thêm.

Bởi thời điểm ban hành ngay trước năm học 2025-2026 giúp tạo “khí thế khởi đầu mới”, trong khi lộ trình thực hiện được chuẩn bị kỹ lưỡng từ năm 2025, đảm bảo việc triển khai từ năm 2026 không gây xáo trộn cho sinh viên và giảng viên.

“Không đột ngột, không vội vàng” đó là nguyên tắc xuyên suốt của Nghị quyết để lộ trình kéo dài đến 2030, gồm các giai đoạn thí điểm, đánh giá, điều chỉnh định kỳ, với trọng tâm là tính khoa học, nhân văn và ổn định hệ thống. Đại biểu cho rằng, Việt Nam có đủ thời gian để học hỏi kinh nghiệm quốc tế, tránh những sai lầm từng xảy ra ở các nước đi trước như Trung Quốc hay Mỹ.

Việc sắp xếp, sáp nhập các trường đại học theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm chuẩn hóa toàn diện, đặt chất lượng và con người làm trung tâm, thay vì dừng lại ở những thay đổi hình thức.

Do đó, để sáp nhập không biến thành “ghép cơ học”, đại biểu cho rằng các cơ sở cần áp dụng 6 tiêu chuẩn chất lượng quốc gia về quản trị, giảng viên, cơ sở vật chất, tài chính, đào tạo và nghiên cứu.

Các trường không đạt chuẩn hoặc có quy mô dưới 5.000 sinh viên sẽ bị xem xét giải thể hoặc sáp nhập có điều kiện, chỉ khi chứng minh được tác động nâng cao chất lượng. Đồng thời, việc tái cấu trúc phải mang tính chiến lược gắn với mô hình “đại học tinh hoa”, có năng lực nghiên cứu và kiểm định độc lập quốc tế.

Đại biểu đề xuất thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia giám sát toàn bộ quá trình, công khai dữ liệu đầu ra, tỷ lệ việc làm sinh viên, cũng như trách nhiệm giải trình của từng trường. Nhà nước cần hỗ trợ chuyển tiếp, đào tạo lại giảng viên, bảo đảm nguồn lực tài chính tối thiểu 20% ngân sách cho các trường sau sáp nhập, tránh để tái diễn tình trạng “đại học manh mún”.

Các cơ sở giáo dục cũng phải chủ động tự đánh giá, nâng cao nội lực, xác định sứ mệnh, mở rộng hợp tác với viện nghiên cứu và doanh nghiệp, tinh gọn bộ máy quản lý.

“Ai chuẩn bị sớm sẽ đứng vững, thậm chí vươn lên mạnh mẽ", đại biểu nhấn mạnh.

Về phía người học, đại biểu khẳng định nguyên tắc xuyên suốt là nhân văn, không gián đoạn. Lộ trình sáp nhập được bố trí ngoài năm học, sinh viên được bảo lưu kết quả, giữ nguyên học phí, hỗ trợ chuyển trường miễn phí. Việc hợp nhất còn giúp sinh viên tiếp cận cơ sở vật chất hiện đại, giảng viên giỏi, chuẩn đầu ra quốc tế, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu.

“Nếu làm đúng, sáp nhập không phải là sự xáo trộn, mà là cú hích chất lượng, giúp đại học Việt Nam tinh gọn, tự chủ và hội nhập", đại biểu Tú Anh bày tỏ.

Thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, quá trình này không thể “rap Lego” đơn giản, bởi mỗi trường có văn hóa tổ chức, cách điều hành và định hướng phát triển khác nhau.

Khi sáp nhập, sự khác biệt giữa đội ngũ giảng viên, nhân viên và sinh viên có thể tạo ra xung đột tiềm ẩn về quy trình, chuẩn mực và chất lượng giảng dạy. Vì thế, cần có chính sách hòa nhập và thống nhất quy chế, đảm bảo vận hành trơn tru, giữ ổn định tâm lý đội ngũ.

Theo ông, tái cấu trúc phải có chọn lọc, không nên “gom cho gọn đầu mối” mà cần “phá sản tích cực” những trường yếu kém, không còn đáp ứng yêu cầu về tuyển sinh, nghiên cứu hay sứ mệnh xã hội.

Nguồn lực từ đó nên tập trung phát triển các cơ sở giáo dục lớn mạnh, hướng đến mục tiêu chuẩn hóa, xếp hạng quốc tế, nâng tầm đội ngũ như Nghị quyết 71-NQ/TW đặt ra.

4 hướng sáp nhập khả thi gồm:

Theo khu vực địa lý, việc sắp xếp giúp tiết kiệm cơ sở vật chất và thuận tiện cho người học, song dễ “ghép lệch” nếu các trường không cùng ngành.

Theo nhóm ngành, các trường có thể bổ trợ chuyên môn cho nhau, nhưng lại gặp khó khi phải quản lý liên vùng.

Với mô hình “hạt nhân - vệ tinh”, trường mạnh giữ thương hiệu, trường yếu trở thành phân hiệu, tuy nhiên dễ mất bản sắc và tạo tâm lý “lép vế” cho đội ngũ nhập vào.

Còn theo định hướng “ứng dụng - nghiên cứu”, việc tái cấu trúc được thực hiện linh hoạt hơn, khi trường yếu có thể chuyển hướng sang đào tạo nghề hoặc sáp nhập vào trường nghiên cứu để tăng năng lực.