Tư tưởng Hồ Chí Minh là tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta trong thực hiện nhiệm vụ đấu tranh nhằm giải phóng dân tộc, tiến hành cách mạng, xây dựng một nước Việt Nam “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”. Giá trị và tính gợi mở, định hướng, dẫn đường của tư tưởng Hồ Chí Minh là ở chỗ đã soi đường cho thắng lợi của cách mạng Việt Nam trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng vững chắc để Đảng ta vạch ra đường lối cách mạng đúng đắn, là sợi chỉ đỏ dẫn đường cho toàn Đảng và toàn dân tộc, chỉ đạo thực hiện có hiệu quả những nhiệm vụ đối với mỗi thời kỳ cách mạng. Sinh thời, chủ tịch Hồ Chí Minh chưa trực tiếp bàn đến việc xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; song, trong những tư tưởng của Người về nghề báo và phát triển báo chí cách mạng đã thấm đậm công tác tư tưởng, thể rõ những định hướng, chỉ đạo báo chí tham gia vào công tác tư tưởng của Đảng và qua đó cũng đồng thời là những gợi mở cho báo chí tham gia vào công việc xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Những định hướng của chủ tịch Hồ Chí Minh để báo chí tham gia xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Với tư cách là một nhà cách mạng chân chính, đồng thời là một nhà báo - chiến sĩ cách mạng, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi báo chí là vũ khí sắc bén của cách mạng, là đội quân xung kích trong công tác tư tưởng, là một bộ phận cơ bản, quan trọng không thể tách rời trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Xuất phát từ vị trí, vai trò đặc biệt đó, với tư cách là một lực lượng quan trọng trong công tác tư tưởng của Đảng, báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh cần phải chủ động tham gia xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên các phương diện chủ yếu sau:
Thứ nhất, thực chất của báo chí cách mạng là hoạt động tư tưởng của Đảng
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, thực chất của báo chí là thành tố của công tác tư tưởng, với mục đích tối thượng của báo chí là luôn gắn liền với hoạt động của Đảng, phục vụ mục tiêu của cách mạng. Từ việc nhận thức một cách sâu sắc vai trò to lớn của báo chí cách mạng, bản thân Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hiện thực hóa tinh thần này thông qua những bài viết trực tiếp phục vụ cách mạng. Trong buổi nói chuyện với các thế hệ nhà báo Việt Nam, Người nói về đề tài xuyên suốt của mình: “Tất cả những bài Bác viết chỉ có một “đề tài” là: chống thực dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, tuyên truyền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Duyên nợ của Bác đối với báo chí là như vậy đó”1.
Thứ hai, báo chí có sứ mệnh đánh thức tư tưởng, dẫn dắt nhân dân đấu tranh cho lẽ phải
Với tư cách là một nhà báo cách mạng đã từng dùng ngoài bút của mình để thức tỉnh, thúc đẩy và lôi cuốn nhân dân đứng dậy làm cách mạng và đi theo lực lượng cách mạng và như vậy, báo chí, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, trước hết phải có sứ mệnh đánh thức tư tưởng. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, báo chí phải làm cho nhân dân thấy rõ sự thật, trong thời kỳ Pháp thuộc: “Chúng tôi không có quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận…, chúng tôi phải sống trong cảnh ngu dốt và tối tăm vì chúng tôi không có quyền tự do học tập”2.
Chủ tịch Hồ Chí Minh còn nhấn mạnh: “Sự thật là người Đông Dương không có một phương tiện hành động và học tập nào hết. Báo chí, hội họp, lập hội, đi lại đều bị cấm… Việc có những báo hoặc tạp chí mang tư tưởng tiến bộ một chút hoặc có một tờ báo của giai cấp công nhân Pháp là một tội nặng”3. Chính từ đây, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo chí phải thực sự dẫn dắt cho nhân dân: “Báo chí cần làm cho người dân thấy được những nguyên nhân đau khổ, đói nghèo của họ và chỉ ra cho họ làm cách nào để tránh được những điều đó,…”4. Và, nếu làm được như vậy, thì chính báo chí đã thực sự trở thành lực lượng quan trọng trong công tác tư tưởng của Đảng.
Thứ ba, báo chí có trách nhiệm thực hiện công tác tư tưởng, góp phần tạo ra sự thống nhất giữa tư tưởng và hành động của Đảng
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo chí cách mạng có sứ mệnh cao cả: tuyên truyền, khai mở, giáo dục nhằm giúp cho dân chúng “mở mắt, mở tai”, hiểu biết đúng, sai, chính, tà… Người cho rằng: “Tờ báo của Đảng có nhiệm vụ làm cho tư tưởng và hành động thông suốt và thống nhất”5. Trên cơ sở đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu: “Trong báo Đảng có những mục giải thích về: Lý luận Mác - Lênin. Tình hình thế giới và trong nước. Đường lối, chính sách đối nội và đối ngoại của Đảng và của Chính phủ. Chương trình và kế hoạch của những công tác cấp thiết. Đời sống và ý nguyện của nhân dân. Những kinh nghiệm tốt và xấu của các ngành, các địa phương. Cách học tập, công tác, tự phê bình và phê bình…”6.
Thứ tư, báo chí phải dẫn dắt con người hướng đến chân lý và bảo vệ chân lý, chống lại những sự xuyên tạc, giả dối
Chủ tịch Hồ chí Minh đã có một quan điểm rất độc đáo về chân lý. Nếu ở Hê-gen, tự do là nhận thức được cái tất yếu và tuân theo cái tất yếu, ở Ph. Ăngghen, tự do là nhận thức được quy luật và tuân theo quy luật, thì ở Chủ tịch Hồ Chí Minh, tự do là nhận thức được chân lý và phục tùng chân lý. Trong “Bài nói chuyện với lớp nghiên cứu chính trị khóa I, trường đại học Nhân dân Việt Nam” (năm 1956), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra luận điểm này: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do. Tự do nghĩa là thế nào? Đối với các vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý. Đó là một quyền lợi cũng là một nghĩa vụ của mọi người. Khi mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý”7. Trên cơ sở đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh kết luận: “Chân lý là cái gì có lợi cho Tổ quốc, cho nhân dân. Cái gì trái với lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân tức là không phải chân lý. Ra sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân - tức là phục tùng chân lý”8. Chính từ nhận thức và lý giải như vậy về chân lý mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra, báo chí phải hướng đến để dẫn dắt con người hiểu đúng chân lý và phục tùng chân lý (tức là phải phụng sự cho Tổ quốc, phụng sự Nhân dân) và đi liền với đó là phải đấu tranh chống lại những điều được coi là phản chân lý (không phục vụ dân tộc, phục vụ nhân dân). Không những thế, Chủ tịch Hồ Chí Mình yêu cầu báo chí và nhà báo cần phải nhận thức thật sâu sắc: “Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính trừ tà”9, “tà” ở đây chính là những luận điệu giả dối, những quan điểm sai trái, những ngụy tạo xuyên tạc, những thông tin sai sự thật. Rõ ràng, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, một tờ báo và nhà báo chân chính là phải quan tâm tới mục đích đấu tranh vì chân lý, phải “phò chính trừ tà”, bảo vệ công lý và chân lý, bảo vệ lý luận đúng đắn của Đảng, phục vụ dân tộc, phục vụ nhân dân.
Thứ năm, báo chí phải thấm đậm tôn chỉ: tuyên truyền sự thật, biểu dương cái tiến bộ
Từ kinh nghiệm của bản thân mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn những người làm báo: “Tuyên truyền, anh em nên chú ý một điều này nữa là bao giờ ta cũng tôn trọng sự thực. Có nói sự thực thì việc tuyên truyền của mình mới có nhiều người nghe”10. Tính trung thực hấp dẫn của báo chí chính là phải phản ánh các phong trào hành động cách mạng của quần chúng, nêu những gương tốt trong quần chúng nhân dân và cán bộ, đảng viên để giáo dục lẫn nhau, lấy quần chúng giáo dục quần chúng là rất sinh động và có sức thuyết phục lớn. Tính trung thực của báo chí còn phải là viết những bài báo biểu dương những người tốt, cổ vũ các phong trào thi đua yêu nước, khen thưởng các anh hùng chiến sĩ thi đua, khen thưởng cho những người có thành tích. Theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo chí trung thực phải thể hiện ở việc các tờ báo được đề cập đến các vấn đề chính trị và những vấn đề thiết thực trong cuộc sống, báo chí cần phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho hòa bình thế giới.
Thứ sáu, báo chí phải góp phần phát triển, hoàn thiện lý luận của Đảng
Một giá trị nổi bật của tư tưởng Hồ Chí Minh là ở chỗ, lý luận nói chung, lý luận của Đảng không phải là cái “nhất thành, bất biến” mà là luôn luôn phải được bổ sung, phát triển và hoàn thiện. Về vấn đề này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói rõ: “lý luận không phải là một cái gì cứng nhắc, nó đầy tính chất sáng tạo; lý luận luôn luôn cần được bổ sung bằng những kết luận mới rút ra từ trong thực tiễn sinh động”11. Điều này có nghĩa là, khi nghiên cứu, vận dụng những nguyên lý lý luận, không được dập khuôn, máy móc mà cần phải đề xuất những vấn đề mới, những quan điểm mới do thực tiễn đặt ra trên cở sở tổng kết, lý giải thực tiễn một cách linh hoạt, khoa học, phù hợp. Như vậy, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, chính thực tiễn cách mạng luôn yêu cầu phải bám sát thực tiễn, tổng kết thực tiến để phát triển lý luận và đây cũng chính là những yêu cầu của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Đảng, trong đó có báo chí cách mạng, phải phải tuân thủ và thấm nhuần tinh thần sáng tạo trong hoạt động công tác tư tưởng để đưa việc xây dựng, phát triển, hoàn thiện lý luận phù hợp với đời sống hiện thực, nhất là với những tình hình và bối cảnh mới.
Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí tham gia xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới
Trong bối cảnh đất nước đang tiến vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí tham gia xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đặt ra những yêu cầu ngày càng cao, toàn diện và cấp thiết hơn:
Một là, báo chí cách mạng phải quán triệt sâu sắc và hiện thực hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò, sứ mệnh của báo chí trong sự nghiệp cách mạng.
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, báo chí chỉ thực sự phát triển đúng hướng khi gắn bó mật thiết với sự nghiệp cách mạng và vận mệnh của dân tộc. Báo chí có trách nhiệm khơi dậy, cổ vũ và nhân lên sức mạnh tổng hợp của toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; phát hiện, lan tỏa các giá trị lịch sử - văn hóa, tinh thần độc lập, tự chủ, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Trong bối cảnh đổi mới sâu rộng hiện nay, báo chí cần chủ động tập hợp, quy tụ, phát huy ý chí và khát vọng phát triển của toàn dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng, qua đó tạo dựng nguồn sức mạnh nội sinh to lớn phục vụ sự nghiệp cách mạng trong giai đoạn mới. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh, báo chí là “nhịp cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân”, là nguồn sức mạnh tinh thần và cảm hứng cho toàn dân tộc trên con đường phát triển bền vững.
Hai là, báo chí phải mang hơi thở cuộc sống, thực sự trở thành mạch đập của xã hội.
Bên cạnh chức năng truyền tải chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, báo chí còn có trách nhiệm phản ánh trung thực tâm tư, nguyện vọng, tiếng nói của nhân dân; thực hiện tốt chức năng phản biện và phản chiếu xã hội. Báo chí chân chính phải phục vụ mưu cầu hạnh phúc của con người, tôn vinh sự thật, công bằng và tiến bộ xã hội; đồng thời kiên quyết đấu tranh với cái sai, cái xấu, cái độc hại, những biểu hiện làm suy giảm các giá trị nhân văn và gây lệch chuẩn trong đời sống xã hội. Thông qua việc tuyên truyền, nhân rộng các mô hình hay, cách làm sáng tạo, điển hình tiên tiến, báo chí góp phần củng cố sự đồng thuận xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tạo cộng lực cho sự phát triển đất nước. Theo tinh thần đó, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định báo chí cách mạng phải có tinh thần tiến công, dũng cảm đấu tranh, cổ vũ cái mới, cái tiến bộ và Báo chí “ Phải thực sự trở thành ngọn cờ dẫn dắt, truyền cảm hứng sáng tạo, cổ vũ tinh thần đổi mới và khát vọng cống hiến trong cán bộ, đảng viên và toàn xã hội. Trong giai đoạn cách mạng hiện nay, báo chí cần thổi luồng sinh khí mới, khơi dậy quyết tâm, lòng yêu nước, tinh thần cống hiến trong toàn xã hội, tạo động lực tinh thần to lớn, bền bỉ cho sự nghiệp phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”12.
Ba là, báo chí có trách nhiệm đặc biệt quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.
Trong bối cảnh cuộc đấu tranh tư tưởng - lý luận diễn ra ngày càng gay gắt, báo chí cần chủ động, tích cực tham gia với tinh thần khoa học, sắc bén và tính chiến đấu cao. Báo chí phải kịp thời cung cấp thông tin chính xác, khách quan, đúng định hướng; góp phần phòng, chống “diễn biến hòa bình”, ngăn chặn thông tin xấu, độc trên không gian mạng; giúp cán bộ, đảng viên và nhân dân nhận thức đúng đắn, củng cố niềm tin khoa học, tăng cường sự đoàn kết, thống nhất trong Đảng và sự đồng thuận trong xã hội. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ rõ “Đây là cuộc đấu tranh lâu dài, quyết liệt, liên tục, không ngừng nghỉ và không khoan nhượng; mọi biểu hiện lơ là mất cảnh giác, thỏa hiệp, non kém về chính trị, buông lỏng trận địa đấu tranh tư tưởng - lý luận đều có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường”13.
Bốn là, báo chí phải đổi mới mạnh mẽ, trở thành lực lượng xung kích trong xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo chí phải phục vụ nhân dân, phục vụ chủ nghĩa xã hội, đại đoàn kết dân tộc và hòa bình thế giới; người làm báo phải là chiến sĩ xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa. Trong kỷ nguyên số, báo chí cần đổi mới tư duy, nâng cao bản lĩnh chính trị, phát huy hiệu quả chuyển đổi số và các nền tảng công nghệ mới; đồng thời bảo đảm tính chính xác, nhân văn, định hướng và giá trị phản biện xây dựng. Đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam đã chỉ ra “Kỷ nguyên mới, thời kỳ cách mạng mới cần phương thức thông tin, tri thức, tư duy mới, tiên tiến, nhân văn, mà báo chí cách mạng phải đảm đương. Công chúng báo chí không chỉ cần cung cấp thông tin nhanh nhạy, hấp dẫn mà còn cần tính chính xác, tính nhân văn, sự kiểm chứng, tính định hướng, sự phân tích, bình luận, đưa ra giải pháp mang tính xây dựng và dự báo đa chiều. Tư duy cũ để cơ quan báo chí tồn tại lâu nay, cần thiết phải thay đổi để tạo động lực phát triển mới ”14 nhằm hướng tới các giá trị Chân - Thiện - Mỹ và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Tóm lại, sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định tính chính trị của báo chí, nghĩa là báo chí phải là một thành tố quan trong trong hoạt động của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí tham gia xây dựng, phát triển và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh hiện nay, đáp ứng yêu cầu thực tiễn phát triển đất nước, phải đưa báo chí tích cực, chủ động, trực tiếp và có trách nhiệm tham gia vào công cuộc đẩy mạnh toàn diện và đồng bộ sự nghiệp đổi mới đất nước. Đây là việc làm thiết thực để tiếp tục xây dựng đất nước ngày càng phồn vinh, hạnh phúc, làm tiền đề căn bản hướng đến năm 2045, khi nước ta kỷ niệm 100 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nay là nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam sẽ đạt mục tiêu “trở thành nước phát triển, thu nhập cao”15./.
1Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.12, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.117
2Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.1, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.34-35
3Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.1, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.39
4Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.2, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr. 510
5Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.8, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.514
6Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.8, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.514
7Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.10, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.378
8Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.10, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr.378
9Hồ Chí Minh: Toàn tập, t. 5, Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr. 157
10Hồ Chí Minh: Toàn tập, t. 4 Nxb CTQG ST, HN, 2011, tr. 172
11Hồ Chí Minh: Toàn tập, t. 11, Nxb. CTQG ST, 2011, tr. 95
12Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Lễ Kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2025).https://baochinhphu.vn/phat-bieu-cua-tong-bi-thu-to-lam-tai-le-ky-niem-100-nam-ngay-bao-chi-cach-mang-viet-nam-102250621104346956.htm 21/06/2025 12:22
14Phát biểu của Đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tại Lễ kỷ niệm 100 năm ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2025). https://baochinhphu.vn/truc-tiep-le-ky-niem-trong-the-100-nam-ngay-bao-chi-cach-mang-viet-nam-102250621084319019.htm 21/06/2025 11:30
15 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb CTQG, H, 2021, tập 1, tr. 112.
